મહાભારત · અધ્યાય 2.96

અનુજ્ઞાતાંસ્તાન્વિદિત્વા સરત્નધનસઞ્જયાન્ ।
પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં કથમાસીન્મનસ્તદા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

અનુજ્ઞાતાંસ્તાન્વિદિત્વા ધૃતરાષ્ટ્રેણ ધીમતા ।
રાજન્દુઃ શાસનઃ ક્ષિપ્રં જગામ ભ્રાતરં પ્રતિ ॥

દુર્યોધનં સમાસાદ્ય સામાત્યં ભરતર્ષભ ।
દુઃખાર્તો ભરતશ્રેષ્ઠ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥
દુઃશાસન ઉવાચ ॥

દુઃખેનૈતત્સમાનીતં સ્થવિરો નાશયત્યસૌ ।
શત્રુસાદ્ગમયદ્દ્રવ્યં તદ્બુધ્યધ્વં મહારથાઃ ॥

અથ દુર્યોધનઃ કર્ણઃ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
મિથઃ સઙ્ગમ્ય સહિતાઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ માનિનઃ ॥

વૈચિત્રવીર્યં રાજાનં ધૃતરાષ્ટ્રં મનીષિણમ્ ।
અભિગમ્ય ત્વરાયુક્તાઃ શ્લક્ષ્ણં વચનમબ્રુવન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

ન ત્વયેદં શ્રુતં રાજન્યજ્જગાદ બૃહસ્પતિઃ ।
શક્રસ્ય નીતિં પ્રવદન્વિદ્વાન્દેવપુરોહિતઃ ॥

સર્વોપાયૈર્નિહન્તવ્યાઃ શત્રવઃ શત્રુસૂદન ।
પુરા યુદ્ધાદ્બલાદ્વાપિ પ્રકુર્વન્તિ તવાહિતમ્ ॥

તે વયં પાણ્ડવધનૈઃ સર્વાન્સમ્પૂજ્ય પાર્થિવાન્ ।
યદિ તાન્યોધયિષ્યામઃ કિં વૈ નિઃ પરિહાસ્યતિ ॥

અહીનાશીવિષાન્ક્રુદ્ધાન્નાશાય સમુપસ્થિતાન્ ।
કૃત્વા કણ્ઠે ચ પૃષ્ઠે ચ કઃ સમુત્સ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

આત્તશસ્ત્રા રથગતાઃ કુપિતાસ્તાત પાણ્ડવાઃ ।
નિઃશેષાન્નઃ કરિષ્યન્તિ ક્રુદ્ધા હ્યાશીવિષા ઇવ ॥

સન્નદ્ધો હ્યર્જુનો યાતિ વિધૃત્ય પરમેષુધી ।
ગાણ્ડીવં મુહુરાદત્તે નિઃશ્વસંશ્ચ નિરીક્ષતે ॥

ગદાં ગુર્વી સમુદ્યમ્ય ત્વરિતશ્ચ વૃકોદરઃ ।
સ્વરથં યોજયિત્વાઽશુ નિર્યાત ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

નકુલઃ ખહ્ગમાદાય ચર્મ ચાપ્યર્ધચન્દ્રવત્ ।
સહદેવશ્ચ રાજા ચ ચક્રુરાકારમિઙ્ગિતૈઃ ॥

તે ત્વાસ્થાય રથાન્સર્વે બહુશસ્ત્રપરિચ્છદાન્ ।
અભિઘ્નાન્તો રથવ્રાતાન્સેનાયોગાય નિર્યયુઃ ॥

ન ક્ષંસ્યન્તે તથાઽસ્માભિર્જાતુ વિપ્રકૃતા હિ તે ।
દ્રૌપદ્યાશ્ચ પરિક્લેશં કસ્તેષાં ક્ષન્તુમર્હતિ ॥

ન પશ્યામિ રણે ક્રદ્ધું બીભત્સું પ્રતિવારણમ્ ।
ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ કર્ણશ્ચ દ્રૌણિશ્ચ રથિનાં વરઃ ॥

કૃપશ્ચ વૃષસેનશ્ચ વિકર્ણશ્ચ જયદ્રથઃ ।
વાહ્લીકઃ સોમદત્તશ્ચ ભૂરિર્ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ ॥

શકુનિઃ સસુતશ્ચૈવ નૃપાશ્ચાન્યે ચ કૌરવાઃ ।
નૈતે સર્વે રણોદ્યુક્તાઃ પાર્થં સોઢુમશક્નુવન્ ॥

અર્જુનેન સમો લોકે નાસ્તિ વીર્યે ધનુર્ધરઃ ।
યોઽર્જુનેનાર્જુનસ્તુલ્યો દ્વિબાહુર્બહુબાહુના ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

કસ્ત્વયોક્તઃ પુમાન્વીરો બીભત્સુસમવિક્રમઃ ।
તં યે વ્રૂહિ મહાવીર્યં શ્રોતુમિચ્છામિ પુત્રક ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

કાર્તવીર્યસ્ય ચરિતં શૃણુ રાજન્મહાત્મનઃ ।
અવ્યક્તપ્રભવો બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥

બ્રહ્મણોઽત્રિઃ સુતો વિદ્વાનત્રેઃ પુત્રો નિશાકરઃ ।
સોમસ્ય તદુ બુધઃ પુત્રો બુધસ્ય તુ પુરૂરવાઃ ॥

તસ્યાપ્યધ સુતોઽપ્યાયુરાયોસ્તુ નહુષઃ સુતઃ ।

સ ચાર્જુનોઽથ તેજસ્વી તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।
------ સોઽર્જુનોઽત્રિસુતં મુનિમ્ ॥

તસ્ય દત્તો વરાન્પ્રાદાચ્ચતુરઃ પાર્થિવસ્ય વૈ ।
પૂર્વં બાહુસહસ્રં તુ પ્રાર્થિતઃ પરમો વરઃ ॥

અધર્મે પ્રીયમાણસ્ય સદ્ભિસ્તત્ર નિવારણમ્ ।
ધર્મેણ પૃથિવીં જિત્વા ધર્મેણૈવ હિ રઞ્જનમ્ ॥

સઙ્ગ્રામાન્સુબહૂન્કૃત્વા હત્વા ચારીન્સહસ્રશઃ ।
સઙ્ગ્રામે યતમાનસ્ય વધશ્ચૈવાધિકાદ્રણૈ ॥

તસ્ય બાહુસહસ્રં તુ યુધ્યતઃ કિલ ભારત ।
રથો ધ્વજશ્ચ સઞ્જજ્ઞ ઇત્યેવં મે શ્રુતં પરા ॥

તથેયં પૃથિવી રાજન્ત્સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
સસમુદ્રાકરા તાત વિધિનોગ્રેણ વૈ જિતા ॥

ચાર્જુનોઽથ તેજસ્વી સપ્તદ્વીપેશ્વરોઽભવત્ । ચ રાજા મહાયજ્ઞાનાજહાર મહાબલઃ ।
પ્રશશાસ મહાબાહુર્મહીં સ ચ સમા બહૂઃ ॥

તતોઽર્જુનઃ કદાચિદ્વૈ રાજન્માહિષ્મતીપતિઃ ।
નર્મદાં ભરતશ્રેષ્ઠં તાં તુ દારૈર્યયૌ સહ ॥

તતસ્તાં સ નદીં ગત્વા પ્રવિશ્યન્તર્જલે તદા ।
કર્તું રાજઞ્જલક્રીડાં તતો રાજોપચક્રમે ॥

તસ્મિન્નેવ તતઃ કાલે રાવમો રાક્ષસૈઃ સહ ।
લઙ્કાયા ઈશ્વરસ્તાત તં દેશં પ્રયયૌ બલી ॥

તતસ્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા નર્મદાયાં દશાનનઃ ।
નિત્યં ક્રોધપરો ધીરો વરદાનેન મોહિતઃ ॥

અભ્યઘાવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો મહેન્દ્રં શમ્બરો યથા ।
અર્જુનોઽપ્યથ તં દૃષ્ટ્વા રાવણં પ્રત્યવારયત્ ॥

તતસ્તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં રાવણશ્ચાર્જુનશ્ચ વૈ ।
તતસ્તુ દુર્જયં વીરં વરદાનેન દર્પિતમ્ ॥

રાક્ષસેન્દ્રં મનુષ્યેન્દ્રો જિત્વા બધ્વા રણે બલાત્ ।
બધ્વા ધનુર્જ્યયા રાજન્વિવેશાથ પુરીં સ્વકામ્ ॥

સ તુ તં બન્ધિતં શ્રુત્વા પુલસ્ત્યો રાવણં તદા ।
મોક્ષયાણાસ બન્ધાદ્વૈ પુરે દૃષ્ટ્વાઽર્જુનં તદા ॥

તતઃ કદાચિત્તેજસ્વી કાર્તવીર્યોર્જુનો બલી ।
સમુદ્રતીરં ગત્વાથ વિરચન્દર્પમોહિતઃ ॥

અવાકિરચ્છિતશરૈઃ સમુદ્રં સ તુ ભારત ।
તં સમુદ્રો નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિરભાષત ॥

આશુગાન્વીર મા મુઞ્ચ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે । મદાશ્રયાણિ સત્વાનિ ત્વદ્વિસૃષ્ટૈર્મહેષુભિઃ ।
બાધ્યન્તે રાજશાર્દૂલ તેભ્યો દેહ્યભયં વિભો ॥
અર્જુન ઉવાચ ॥

દેહિ સિન્ધુપતે યુદ્ધમદ્યૈવ ત્વરયા મમ ।
અથવા પીડયામિ ત્વાં તસ્માત્ત્વં કુરુ માચિરમ્ ॥
સમુદ્ર ઉવાચ ॥

લોકે રાજન્મહાવીર્યા બહવો નિવસન્તિ યે ।
તેષામેકેન રાજેન્દ્ર કુરુ યુદ્ધં મહાબલ ॥
અર્જુન ઉવાચ ॥

મત્સમો યદિ સઙ્ગ્રામે વરાયુધધરઃ ક્વચિત્ ।
વિદ્યતે તં મમાચક્ષ્વ યઃ સમાસેત મા મૃધે ॥
સમુદ્ર ઉવાચ ॥

મહર્ષિર્જમદગ્નિસ્તુ યદિ રાજન્પરિશ્રુતઃ ।
તસ્ય પુત્રો રણં દાતું યથાવદ્વૈ તવાર્હતિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

સમુદ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા માહિષ્મતીપતિઃ ।
નારદસ્ય ચ વૈ પૂર્વં ક્રોધેન મહતા વૃતઃ ॥

તતઃ પ્રતિયયૌ શીઘ્રં ક્રોધેન સહ ભારત ।
સ તમાશ્રમમાગત્ય કામમેવાન્વપદ્યત ॥

સ કામં પ્રતિકૂલાનિ ચકાર સહ બન્ધુભિઃ ।
આયાસં જનયામાસ રામસ્ય સ મહાત્મનઃ ॥

તતસ્તેજઃ પ્રજજ્વાલ રામસ્યામિતતેજસઃ ।
પ્રદહન્નિવ સૈન્યાનિ રશ્મિમાનિવ તેજસા ॥

અથ તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥

તતઃ પરશુમાદાય નૃપં બાહુસહસ્રિણમ્ ।
ચિચ્છેદ સહસા રામો બહુશાખમિવ દ્રુમમ્ ॥

તં હતં પતિતં દૃષ્ટ્વા સમેતાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
અસીનાદાય શક્તીશ્ચ રામં તે પ્રત્યવારયન્ ॥

રામોઽપિ રથમાસ્થાય ધનુરાયમ્ય સત્વરઃ ।
વિસૃજન્પરમાસ્ત્રાણિ વ્યધમત્પાર્થિવાન્બલી ॥

તતસ્તુ ક્ષત્રિયા રાજઞ્જામદગ્ન્યભયાર્દિતાઃ ।
વિવિશુર્ગિરિદુર્ગાણિ મૃગાઃ સિંહભયાદિવ ॥

તેષાં સ્વવિહિતં કર્મ તદ્ભયાન્નાનુતિષ્ઠતિ ।
પ્રજા વૃષલતાં પ્રાપ્તા બ્રાહ્મણાનામદર્શનાત્ ॥

તથા ચ દ્રવિડાઃ કાચાઃ પુણ્ડાશ્ચ શબરૈઃ સહ ।
વૃષલત્વં પરિગતા વિચ્છિન્નાઃ ક્ષત્રધર્મિણઃ ॥

તતસ્તુ હતવીરાસુ ક્ષત્રિયાસુ પુનઃ પુનઃ ।
દ્વિજૈરભ્યુદિતં ક્ષત્રં તાનિ રામો નિહત્ય ચ ॥

તતસ્ત્રિસ્મપ્તમે યાતે રામં વાગશરીરિણી ।
દિવ્યા પ્રોવાચ મધુરા સર્વલોકપરિશ્રુતા ॥

રામરામ નિવર્તસ્વ સ્વગુણં નાત્ર પશ્યસિ ।
ક્ષત્રબન્ધૂનિમાન્પ્રામૈર્વિપ્રયુજ્ય પુનઃ પુનઃ ॥

તથૈવ તં મહાત્માનમૃચીકપ્રમુખાસ્તથા ।
રામરામ મહાવીર્ય નિવર્તસ્વેત્યથાબ્રુવન્ ॥

પિતુર્વધમસમૃષ્યંસ્તુ રામઃ પ્રોવાચ તાનૃષીન્ ।
નાર્હા હન્ત ભવન્તો માં નિવારયિતુમિત્યુત ॥
પિતર ઊચુઃ ।

નાર્હસિ ક્ષત્રબન્ધૂંસ્ત્વં નિહન્તું જયતાં વર ।
ન હિ યુક્તં ત્વયા તાત બ્રાહ્મણેનસતા નૃપાન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

પિતૄણાં વચનં શ્રુત્વા ક્રોધં ત્યક્ત્વા સ ભાર્ગવઃ ।
અશ્વમેધસહસ્રાણિ નરમેધશતાનિ ચ ॥

ઇષ્ટ્વા સાગરપર્યન્તાં કાશ્યપાય દદૌ મહીમ્ ।
તેન રામેણ સઙ્્ગ્રામે તુલ્યસ્તાત દયઞ્જયઃ ॥

કાર્તવીર્યેણ ચ રણે તુલ્યઃ પાર્થો ન સંશયઃ ।
રણે વિક્રમ્ય રાજેન્દ્ર પાર્થં જેતું ન શક્યતે ॥