મહાભારત · અધ્યાય 2.97

શૃણુ રાજન્પુરાઽચિન્ત્યાનર્જુનસ્ય ચ સાહસાન્ ।
અર્જુનો ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠો દુષ્કરં કૃતવાન્પુરા ॥

દ્રુપદસ્ય પુરે રાજન્દ્રૌપદ્યાશ્ચ સ્વયંવર ॥ આબાલવૃદ્ધસઙ્ક્ષોભે સર્વક્ષત્રસમાગમે ।
ક્ષિપ્રકારી જલે મત્સ્યં દુર્નિરીક્ષ્યં સસર્જ હ ॥

સર્વૈર્નૃપૈરસાધ્યં તત્કાર્મુકપ્રવરં ચ વૈ ।
ક્ષણેન સજ્યમકરોત્સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

તતો યન્ત્રમયં વિધ્વા વિસારં ફલ્ગુનો બલી ।
કૃષ્ણયા હેમમાલ્યેન સ્કન્ધે સ પરિવેષ્ટિતઃ ॥

તતસ્તયા વૃતં પાર્થં દૃષ્ટ્વા સર્વે નૃપાસ્તદા । રોષાત્સર્વાયુધાન્ગૃહ્ય ક્રુદ્ધા વીરા મહૌજસઃ ।
વૈકર્તનં પુરસ્કૃત્ય સર્વે પાર્થમુપાદ્રવન્ ॥

સ સર્વાન્પાર્થિવાન્દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધાન્પાર્થો મહાબલઃ ।
વારયિત્વા શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરજયત્તત્ર સ સ્વયમ્ ॥

જિત્વા તુ તાન્મહીપાલાન્સર્વાન્કર્ણપુરોગમાન્ ।
લેભે કૃષ્ણાં શુભાં પાર્થો યુધ્વા વીર્યબલાત્તદા ॥

સર્વક્ષત્રસમૂહેષુ અમ્બાં ભીષ્મો યથા પુરા ।
તતઃ કદાચિદ્બીભત્સુસ્તીર્યયાત્રાં યયૌ સ્વયમ્ ॥

અથોલૂપીં શુભાં તાત નાગરાજસતાં તદા ।
નાગેષ્વાપ વરાગ્ર્યેષુ પ્રાર્થિતોઽથ યથા તથા ॥

તતો ગોદાવરીં કૃષ્ણાં કાવેરીં ચાવગાહત ।
તત્ર પાણ્ડ્યં સમાસાદ્ય તસ્ય કન્યામવાપ સઃ ॥

લબ્ધ્વા જિષ્ણુર્મુદં તત્ર તતો યામ્યાં દિશં યયૌ ॥

સ દક્ષિણં સમુદ્રાન્તં ગત્વા ચાપ્સરસાં ચ વૈ ।
કુમારતીર્થમાસાદ્ય મોક્ષયામાસ ચાર્જુનઃ ॥

ગ્રાહરૂપાશ્ચ તાઃ પઞ્ચ અતિશૌર્યેણ વૈ બલાત્ ।
કન્યાતીર્થં સમભ્યેત્ય તતો દ્વારવતીં યયૌ । ॥

તત્ર કૃષ્ણનિદેશાત્સ સુભદ્રાં પ્રાપ્ય ફલ્ગુનઃ ।
તામારોપ્ય રથોપસ્થે પ્રયયૌ સ્વપુરીં પ્રતિ ॥

અથાદાય ગતે પાર્થે તે શ્રુત્વા સર્વયાદવાઃ ।
તમભ્યધાવન્ત્સઙ્ક્રુદ્ધાઃ સિંહવ્યાઘ્રગણા ઇવ ॥

પ્રદ્યુમ્નઃ કૃતવર્મા ચ ગદઃ સારણસાત્યકી ।
આહુકશ્ચૈવ સામ્બશ્ચ ચારુદેષ્ણો વિદૂરથઃ ॥

અન્યે ચ યાદવાઃ સર્વે બલદેવપુરોગમાઃ ।
એકમેવ પરે કૃષ્ણં ગજવાજિરથૈર્યુતાઃ ॥

અથાસાદ્ય વને યાન્તં પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્ ।
ચક્રુર્યુદ્ધં સુસઙ્ક્રુદ્ધા બહુકોટ્યશ્ચ યાદવાઃ ॥

એક એવ તુ પાર્થસ્તૈર્યુદ્ધં ચક્રે સુદારુણમ્ ।
તેન તેષાં સમં યુદ્ધં મુહૂર્તં પ્રબભૂવ હ ॥

તતઃ પાર્થો રણે સર્વાન્વારયિત્વા શિતૈઃ શરૈઃ । બલાદ્વિજિત્ય રાજેન્દ્ર વીરસ્તાન્સર્વયાદવાન્ ।
તાં સુભદ્રામથાદાય શક્રપ્રસ્થં વિવેશ હ ॥

ભૂયઃ શૃણુ મહારાજ ફલ્ગુનસ્ય ચ સાહસમ્ ।
દદૌ સ વહ્નેર્બિભત્સુઃ પ્રાર્થિતં ખાણ્ડવં વનમ્ ॥

લબ્ધમાત્રે તુ તેનાથ ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ।
ભક્ષિતું ખાણ્ડવં રાજંસ્તત્રસ્થાનુપચક્રમે ॥

તતસ્તં ભક્ષયન્તં વૈ સવ્યસાચી વિભાવસુમ્ । રથા ધન્વી શરાન્ગૃહ્ય સ કલાપયુતઃ પ્રભુઃ ।
પાલયામાસ રાજેન્દ્ર સ્વવીર્યેણ મહાબલઃ ॥

તતઃ શ્રુત્વા મહેનદ્રસ્તુ મેઘાંસ્તાન્સન્દિદેશ હ ।
તેનોક્તા મેઘસઙ્ઘાસ્તે વવર્ષુરતિવૃષ્ટિભિઃ ॥

તતો મેઘગાણાન્પાર્થઃ શરવ્રાતૈઃ સમાન્તતઃ ।
ખગમૈર્વારયામાસ તદાશ્ચર્યમિવાભવત્ ॥

વારિતાન્મેઘસઙ્ઘાંશ્ચ શ્રુત્વા ક્રુદ્ધઃ પુરન્દરઃ । પાણ્ડરં ગજમાસ્થાય સર્વદેવગણૈર્વૃતઃ ।
યયૌ પાર્થેન સંયોદ્ધું રક્ષાર્થં ખાણ્ડવસ્ય ચ ॥

રુદ્રાશ્ચ મરુતશ્ચૈવ વસવશ્ચાશ્વિનૌ તદા । આદિત્યાશ્ચૈવ સાધ્યાશ્ચ નિશ્વેદેવાશ્ચ ભારત ।
ગન્ધર્વાશ્ચૈવ સહિતા અન્યે દેવગણાશ્ચ યે ॥

તે સર્વે શસ્ત્રસમ્પન્ના દીપ્યમાનાઃ સ્વતેજસા ।
ધનઞ્જયં જિઘાંસન્તઃ પ્રપેતુર્વિબુધાધિપાઃ ॥

યુગાન્તે યાનિ દૃશ્યન્તે નિમિત્તાનિ મહાન્ત્યપિ ।
સર્વાણિ તત્ર દૃશ્યન્તે નિમિત્તાનિ મહીપતે ॥

તતો દેવગમાઃ સર્વે પાર્થં સમભિદુદ્રુવુઃ ।
અસમ્ભ્રાન્તસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા સ તાં દેવમયીં ચમૂમ્ ॥

ત્વરિતઃ ફલ્ગુનો ગૃહ્ય તીક્ષ્ણાંસ્તાનાશુગાંસ્તદા ।
ઇન્દ્રં દેવાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય તસ્થૌ કાલ ઇવાત્યયે ॥

તતો દેવગણાઃ સર્વે બીભત્સું સપુરન્દરાઃ ।
અવાકિરઞ્છરવ્રાતૈર્માનુષં તં મહીપતે ॥

તતઃ પાર્થો મહાતેજા ગાણ્ડિવં ગૃહ્ય સત્વરઃ ।
વારયામાસ દેવાનાં શરવ્રાતૈઃ શરાંસ્તદા ॥

પુનઃ ક્રુદ્ધાઃ સુરાઃ સર્વે મર્ત્યં તં સુભહાબલાઃ ।
નાનાશસ્ત્રૈર્વવર્ષુસ્તં સવ્યસાચી મહીપતે ॥

તાન્પાર્થઃ શસ્ત્રવર્ષાન્વૈ વિસૃષ્ટાન્વિબુધૈસ્તદા ।
દ્વિધા ત્રિધા સ ચિચ્છેદ સ એવ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

પુનશ્ચ પાર્થઃ સઙ્ક્રુદ્ધો મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ ।
દેવસઙ્ઘાઞ્છરૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્પયન્વૈ સમન્તતઃ ॥

તતો દેવગણાઃ સર્વે યુધ્વા પાર્થેન વૈ મુહુઃ ।
રણે જેતુમશક્યં તં જ્ઞાત્વા તે ભરતર્ષભ ॥

શાન્તાસ્તે વિબુધાઃ સર્વે પાર્થબાણાભિપીડિતાઃ ।
સદ્વિપં વાસવં ત્યક્ત્વા દુદ્રુવુઃ સર્વતો દિશમ્ ॥

પ્રાચીં રુદ્રાઃ સગન્ધર્વા દક્ષિણાં મરુતો યયુઃ ।
દિશં પ્રતીચીં ભીતાસ્તે વસવશ્ચ તથાઽશ્વિનૌ ॥

આદિત્યાશ્ચૈવ વિશ્વે ચ દુદ્રુવુર્વા ઉદઙ્મુખાઃ ।
સાધ્યાશ્ચોર્ધ્વમુખા ભીતાશ્ચિન્તયન્તોઽસ્ય સાયકાન્ ॥

એવં સુરગણાઃ સર્વે પ્રાદ્રવન્ત્સર્વતો દિશમ્ ।
મુહુર્મુહુઃ પ્રેક્ષમાણાઃ પાર્થમેવ સકાર્મુકમ્ ॥

વિદ્રુતાન્દેવસઙ્ઘાંસ્તાન્રણે દૃષ્ટ્વા પુરન્દરઃ ।
તતઃ ક્રુદ્ધો મહાતેજાઃ પાર્થં બાણૈરવાકિરત્ ॥

પાર્થોઽપિ શક્રં વિવ્યાથ માનુષો વિબુધાધિપમ્ ॥

તતઃ સોઽશ્મમયં વર્ષં વ્યસૃજદ્વિબુધાધિપઃ ।
તચ્છરૈરર્જુનો વર્ષં પ્રતિજાઘ્નેઽત્યમર્ષણઃ ॥

અથ સંવર્ધયામાસ તદ્વર્ષં દેવરાડપિ ।
ભૂય એવ મહાવીર્યં જિજ્ઞાસુઃ સવ્યસાચિનઃ ॥

સોઽશ્મવર્ષં મહાવેગમિષુભિઃ પાણ્ડવોઽપિ ચ ।
વિલયં ગમયામાસ હર્ષયન્પાકશાસનમ્ ॥

ઉપાદાય તુ પાણિભ્યામઙ્ગદં નામ પર્વતમ્ ।
સદ્રુમં વ્યસૃજચ્છક્રો જિઘાંસુઃ શ્વેતવાહનમ્ ॥

તતોઽર્જુનો વેગવદ્ભિર્જ્વલમાનૈરજિહ્યગૈઃ ।
બાણૈર્વિધ્વંસયામાસ ગિરિરાજં સહસ્રધા ॥

શક્રં ચ પાતયામાસ શરૈઃ પાર્થો મહાન્યુધિ ।
તતઃ શક્રો મહારાજ રણે વીરં ધનઞ્જયમ્ ॥

જ્ઞાત્વા જેતુમશક્યં તં તેજોબલસમન્વિતમ્ ।
પરાં પ્રીતિ યયૌ તત્ર પુત્રશૌર્યેણ વાસવઃ ॥

તદા તત્ર ન તસ્યાસ્તિ દિવિ કશ્ચિન્મહાયશાઃ ।
સમર્થો નિર્જયે રાજન્નપિ સાક્ષાત્પ્રજાપતિઃ ॥

તતઃ પાર્થઃ શરૈર્હત્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાન્ ।
દીપ્તે ચાગ્નૌ મહાતેજાઃ પાતયામાસ સન્તતમ્ ॥

પ્રતિષેધયિતું પાર્થં ન શેકુસ્તત્ર કેચન ।
દૃષ્ટ્વા નિવારિતં શક્રં દિવિ દેવગણૈઃ સહ ॥

યથા સુપર્ણઃ સોમાર્થં વિબુધાનજયત્પુરા ।
તથા જિત્વા સુરાન્પાર્થસ્તર્પયામાસ પાવકમ્ ॥

તતોઽર્જુનઃ સ્વવીર્યેણ તર્પયિત્વા વિભાવસુમ્ ।
રથં ધ્વજં ચ સહયં દિવ્યાનસ્ત્રાંશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

ગાણ્ડીવં ચ ધનુઃ શ્રેષ્ઠં તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ।
એતાન્યપિ ચ બીભત્સુર્લેભે કીર્તિ ચ ભારત ॥

ભૂયોઽપિ શૃણુ રાજેન્દ્ર પાર્થો ગત્વોત્તરાં દિશમ્ ।
વિજિત્ય નવવર્ષાંશ્ચ સપુરાંશ્ચ સપર્વતાન્ ॥

જમ્બુદ્વીપં વશે કૃત્વા સર્વં તદ્ભરતર્ષભ ।
બલાજ્જિત્વા નૃપાન્સર્વાન્કરે ચવિનિવેશ્ય ચ ॥

રત્નાન્યાદાય સર્વાણિ ગત્વા ચૈવ પુનઃ પુરીમ્ । તતો જ્યેષ્ઠં મહાત્માનં ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
રાજસૂયં ક્રતુશ્રેષ્ઠં કારયામાસ ભારત ॥

સ તાન્યન્યાનિ કર્માણિ કૃતવાનર્જુનઃ પુરા ।
અર્જુનેન સમો વીર્યે ત્રિષુ લોકેષુ ન ક્વચિત્ ॥

દેવદાનવયક્ષાશ્ચ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ ।
ભીષ્મદ્રોણાદયઃ સર્વે કુરવશ્ચ મહારથાઃ ॥

લોકે સર્વનૃપાશ્ચૈવ વીરાશ્ચાન્યે ધનુર્ધરાઃ ।
એતે પાર્થં રણે યુક્તાઃ પ્રતિયોદ્ધું ન શક્નુયુઃ ॥

અહં હિ નિત્યં કૌરવ્ય ફલ્ગુનં હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
અપશ્યં ચિન્તયિત્વા તં સમુદ્વિગ્નોઽસ્મિ તદ્ભયાત્ ॥

ગૃહે ગૃહે ચ પશ્યામિ તાત પાર્થમહં સદા ।
શરગાણ્ડીવસંયુક્તં પાશહસ્તમિવાન્તકમ્ ॥

અપિ પાર્થસહસ્રાણિ ભીતઃ પશ્યામિ ભારત ।
પાર્થભૂતમિદં સર્વં નગરં પ્રતિભાતિ મે ॥

પાર્થમેવ હિ પશ્યામિ રહિતે તાત ભારત ।
દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નગતં પાર્થમુદ્ધમામિ વિચેતનઃ ॥

અકારાદીનિ નામાનિ અર્જુનગ્રસ્તચેતસઃ ।
અશ્વાક્ષરામ્બુજાશ્ચૈવ ત્રાસં સઞ્જનયન્તિ મે ॥

નાસ્તિ પાર્થાદૃતે તાત પરવીરાદ્ભયં મમ ।
પ્રહ્લાદં વા બલિં વાપિ હન્યાદ્ધિ વિજયો રણે ॥

તસ્માત્તેન મહારાજ યુદ્ધં નસ્તાત ન ક્ષમમ્ ।
અહં તસ્ય પ્રભાવજ્ઞો નિત્યં દુઃખં વહામિ ચ ॥

પુરા હિ દણ્ડકારણ્યે મારીચસ્ય યથા ભયમ્ ।
ભવેદ્રામે મહાવીર્યે તથા પાર્થે ભયં મમ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

જાનામ્યેવ મહદ્વીયં જિષ્ણોરેતદ્દુરાસદમ્ ।
એતદ્વીરસ્ય પાર્થસ્ય કાર્ષીસ્ત્વં તુ વિપ્રિયમ્ ॥

દ્યૂતં વા શસ્ત્રયુદ્ધં વા દુવાક્યં વા કથઞ્ચન ।
એતેષ્વેવં કૃતે તસ્ય વિગ્રહશ્ચૈવ વો ભવેત્ ॥

તસ્માત્ત્વં પુત્ર પાર્થેન નિત્યં સ્નેહેન વર્તય ।
યશ્ચ પાર્થેન સમ્બન્ધો વર્તતે ચેન્નરો ભુવિ ॥

તસ્ય નાસ્તિ ભયં કિઞ્ચિત્રિષુ લોકેષુ ભારત ।
તસ્માત્ત્વં જિષ્ણુના વત્સ નિત્યં સ્નેહેન વર્તય ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

દ્યૂતે પાર્થસ્ય કૌરવ્ય માયયા નિકૃતિઃ કૃતા ।
તસ્માદ્વિ નો જયસ્તાત અન્યોપાયેન નો ભવેત્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

ઉપાયશ્ચ ન કર્તવ્યઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભારત ।
પાર્થાન્પ્રતિ પુરા વત્સ બહૂપાયાઃ કૃતાસ્ત્વયા ॥

તાનુપાયાન્હિ કૌન્તેયા બહુશો વ્યતિચક્રમુઃ ।
તસ્માદ્વિતં જીવિતાય નઃ કુલસ્ય જનસ્ય ચ ॥

ત્વં ચિકીર્ષસિ ચેદ્વત્સ સમિત્રઃ સહબાન્ધવઃ ।
સભ્રાતૃકસ્ત્વં પાર્થેન નિત્યં સ્નેહેન વર્તય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રવચઃ શ્રુત્વા રાજા દુર્યોધનસ્તદા ।
ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ વિધિના ચોદિતોઽબ્રવીત્ ॥

પુનર્દીવ્યામ ભદ્રં તે વનવાસાય પાણ્ડવૈઃ । એવમેતાન્વશે કર્તું શક્ષ્યામઃ પુરુષર્ષભ ॥ ષ

તે વા દ્વાદશ વર્ષાણિ વયં વા દ્યૂતનિર્જિતાઃ ।
પ્રવિશેમ મહારણ્યમજિનૈઃ પ્રતિવાસિતાઃ ॥

ત્રયોદશં ચ સ્વજનૈરજ્ઞાતાઃ પરિવત્સરમ્ ।
જ્ઞાતાશ્ચ પુનરન્યાનિ વને વર્ષાણિ દ્વાદશ ॥

નિવસેમ વયં તે વા તથા દ્યૂતં પ્રવર્તતામ્ ।
અક્ષાનુપ્ત્વા પુનર્દ્યૂતમિદં કુર્વન્તુ પાણ્ડવઃ ॥

એતત્કૃત્યતમં રાજન્નસ્માકં ભરતર્ષભ ।
અયં હિ શકુનિર્વેદ સવિદ્યામક્ષસમ્પદમ્ ॥

દૃઢમૂલં વયં રાજ્યે મિત્રાણિ પરિગૃહ્ય ચ ।
સારવદ્વિપુલં સૈન્યં સત્કૃત્ય ચ દુરાસદમ્ ॥

તે ચ ત્રયોદશં વર્ષં પારયિષ્યન્તિ ચેદ્વ્રતમ્ ।
જેષ્યામસ્તાન્વયં રાજત્રોચતાં તે પરન્તપ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

તૂર્ણં પ્રત્યાનયસ્વૈતાન્કામં વ્યધ્વગતાનપિ ।
આગચ્છન્તુ પુનર્દ્યૂતમિદં કુર્વન્તુ પાણ્ડવઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તતો દ્રોણઃ સોમદત્તો બાહ્લીકશ્ચૈવ ગૌતમઃ ।
વિદુરો દ્રોણપુત્રશ્ચ વૈશ્યાપુત્રશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

ભૂરિશ્રવાઃ શાન્તનવો વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ ।
મા દ્યૂતમિત્યભાષન્ત શમોઽસ્ત્વિતિ ચ સર્વશઃ ॥

અકામાનાં ચ સર્વેષાં સુહૃદામર્થદર્શિનામ્ ।
અકરોત્પાણ્ડવાહ્વાનં ધૃતરાષ્ટ્રઃ સુતપ્રિયઃ ॥

અથાબ્રવીન્મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્ ।
પુત્રહાર્દાદ્ધર્મયુક્તા ગાન્ધારી શોકકર્શિતા ॥

જાતે દુર્યોધને ક્ષત્તા મહામતિરભાષત ।
નીયતાં પરલોકાય સાધ્વયં કુલપાંસનઃ ॥

વ્યનદજ્જાતમાત્રો હિ ગોમાયુરિવ ભારત ।
અન્તો નૂનં કુલસ્યાસ્ય કુરવસ્તન્નિબોધત ॥

મા નિમજ્જીઃ સ્વદોષેણ મહાપ્સુ ત્વં હિ ભારત ।
મા બાલાનામશિષ્ટાનામભિમંસ્થા મતિં પ્રભો ॥

મા કુલસ્ય ક્ષયે ઘોરે કારણં ત્વં ભવિષ્યસિ ।
બદ્ધં સેતું કો નુ ભિન્દ્યાદ્ધમેચ્છાન્તં ચ પાવકમ્ ॥

શમે સ્થિતાન્કો નુ પાર્થાન્કોપયેદ્ભરતર્ષભ ।
સ્મરન્તં ત્વામાજમીઢં સ્મારયિષ્યામ્યહં પુનઃ ॥

શાસ્ત્રં ન શાસ્તિ દુર્બુદ્ધિં શ્રેયસે ચેતરાય ચ ।
ન વૈ વૃદ્ધો બાલમતિર્ભવેદ્રાજન્કથઞ્ચન ॥

ત્વન્નેત્રાઃ સન્તુ તે પુત્રા મા ત્વાં દીર્ણાઃ પ્રહાસિષુઃ ।
તસ્માદયં મદ્વચનાત્ત્યજ્યતાં કુલપાંસનઃ ॥

તથા તે ન કૃતં રાજન્પુત્રસ્નેહાન્નરાધિપ ।
તસ્ય પ્રાપ્તં ફલં વિદ્ધિ કુલાન્તકરણાય યત્ ॥

શમેન ધર્મેણ નયેન યુક્તા યા તે બુદ્ધિઃ સાઽસ્તુ તે મા પ્રમાદીઃ ।
પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રી- ર્મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્ ॥

અથાબ્રવીન્મહારાજો ગાન્ધારીં ધર્મદર્શિનીમ્ ।
અન્તઃ કામં કુલસ્યાસ્તુ ન શક્નોમિ નિવારિતુમ્ ॥

યથેચ્છન્તિ તથૈવાસ્તુ પ્રત્યાગચ્છન્તુ પાણ્ડવાઃ ।
પુનર્દ્યૂતં ચ કુર્વન્તુ મામકાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥