મહાભારત · અધ્યાય 2.76

અનુભૂય તુ રાજ્ઞસ્તં રાજસૂયં સુદુર્મતિઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય શકુનિર્દુર્યોધસુસંયુતઃ ॥

વિવેશ હાસ્તિનપુરં દુર્યોધનમતેન સઃ ।
વાઢમિત્યેવ શકુનિર્દૃઢં હૃદિ ચકાર હ ॥

અસ્વસ્થતાં ચતાં દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય પાપકૃત્ ।
ભારતાનાં ચ દુષ્ટાત્મા ક્ષયાય હિ નૃપક્ષયઃ ॥

પ્રિયકૃન્મતમાજ્ઞાય પૂર્વં દુર્યોધનસ્ય તત્ ।
પ્રજ્ઞાચક્ષુષમાસીનં શકુનિઃ સૌબલસ્તદા ॥

દુર્યોધનવચઃ શ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રં જનાધિપમ્ ।
ઉપગમ્ય મહાપ્રાજ્ઞં શકુનિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥
શકુનિરુવાચ ।

દુર્યોધનો મહારાજ વિવર્ણો હરિણઃ કૃશઃ ।
દીનશ્ચિન્તાપરશ્ચૈવ તં વિદ્ધિ મનુજાધિપ ॥

ન વૈ પરીક્ષસે સમ્યગસહ્યં શત્રુસમ્ભવમ્ ।
જ્યેષ્ઠપુત્રસ્ય હૃચ્છોકં કિમર્થં નાવબુધ્યસે ॥

એવમુક્તઃ શકુનિના ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
દુર્યોધનં સમાહૂયં ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

દુર્યોધન કૃતોમૂલં ભૃશમાર્તોઽસિ પુત્રક ।
શ્રોતવ્યશ્ચેન્મયા સોઽર્થો બ્રૂહિ મે કુરુનન્દન ॥

અયં ત્વાં શકુનિઃ પ્રાહ વિવર્ણં હરિમં કૃશમ્ ।
ચિન્તયંશ્ચ ન પશ્યામિ શોકસ્ય તવ સમ્ભવમ્ ॥

ઐશ્વર્યં હિ મહત્પુત્ર ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ભ્રાતરઃ સુહૃદશ્ચૈવ નાચરન્તિ તવાપ્રિયમ્ ॥

આચ્છાદયસિ પ્રાવારાનશ્નાસિ પિશિતૌદનમ્ ।
આજાનેયા વહન્ત્યશ્વાઃ કેનાસિ હરિણઃ કૃશઃ ॥

શયનાનિ મહાર્હાણિ યોષિતશ્ચ મનોરમાઃ ।
ગુણવન્તિ ચ વેશ્માનિ વિહારાશ્ચ યથાસુખમ્ ॥

દેવનામિવ તે સર્વં વાચિ બદ્ધં ન સંશયઃ ।
સ દીન ઇવ દુર્ધર્ષ કસ્માચ્છોચસિ પુત્રક ॥

માત્રા પિત્રા ચ પુત્રસ્ય યદ્વૈ કાર્યં પરં સ્મૃતમ્ ।
પ્રાપ્તસ્ત્વમસિ તત્તાત નિખિલાં નઃ કુલશ્રિયમ્ ॥

ઉપસ્થિતઃ સર્વકામૈસ્ત્રિદિવે વાસવો યથા ।
વિવિધૈરન્નપાનૈશ્ચ પ્રવરૈઃ કિં નુ શોચસિ ॥

નિરુક્તં નિગમં છન્દઃ ષડઙ્ગાન્યસ્ત્રશાસ્ત્રવાન્ ।
અધીતી કૃતવિદ્યસ્ત્વં દશવ્યાકરણૈઃ કૃપાત્ ॥

હલાયુધાત્કૃપાદ્દ્રોણાદસ્ત્રવિદ્યામધીતવાન્ ।
ભ્રાતાજ્યેષ્ઠઃ સ્થિતો રાજ્યે કિમુ શોચસિ પુત્રક ॥

પૃથગ્જનૈરલભ્યં યદશનાચ્છાદનં બહુ ।
પ્રભુઃ સન્ભુઞ્જસે પુત્ર સંસ્તુતઃ સૂતમાગધૈઃ ॥

તસ્ય તે વિદિતપ્રજ્ઞ શોકમૂલમિદં કથમ્ ।
લોકેસ્મિઞ્જ્યેષ્ઠભાગન્યસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા મન્દઃ ક્રોધવશાનુગઃ ।
પિતરં પ્રત્યુવાચેદં સ્વમતિં સમ્પ્રકાશયન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

અશ્નામ્યાચ્છાદયે ચાહં યથા કુપુરુષસ્તથા ।
અમર્ષં ધારયે ચોગ્રં નિનીષુઃ કાલપર્યયમ્ ॥

અમર્ષણઃ સ્વાઃ પ્રકૃતીરભિભૂય પરં સ્થિતઃ ।
ક્લેશાન્મુમુક્ષુઃ પરજાન્સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ॥

સન્તોષો વૈ શ્રિયં હન્તિ હ્યભિમાનં ચ ભારત ।
અનુક્રોશભયે ચોભે યૈર્વૃતો નાશ્નુતે મહત્ ॥

ન માં પ્રીણાતિ મદ્ભુક્તં શ્રિયં દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠેરે ।
અતિજ્વલન્તીં કૌન્તેયે વિવર્ણકરણીં મમ ॥

સપત્નાનૃદ્વ્યતોત્માનં હીયમાનં નિશામ્ય ચ ।
અદૃશ્યામપિ કૌન્તેય શ્રિયં પશ્યન્નિવોદ્યતામ્ ॥

તસ્માદહં વિવર્ણશ્ચ દીનશ્ચ હરિમઃ કૃશઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સ્નાતકા ગૃહમેધિનઃ ॥

ત્રિંશદ્દાસીક એકૈકો યાન્બિભર્તિ યુધિષ્ઠિરઃ । દશાન્યાનિ સહસ્રાણિ યતીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
ભુઞ્જતે રુક્મપાત્રીભિર્યુધિષ્ઠિરનિવેશને ॥

કદલીમૃગમોકાનિ કૃષ્ણશ્યામારુણાનિ ચ । કામ્ભોજઃ પ્રાહિણોત્તસ્મૈ પરાર્ધ્યાનપિ કમ્બલાન્ ।
ગજયોષિદ્ગવાશ્વસ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

ત્રિશતં ચોષ્ટ્રવામીનાં શતાનિ વિચરન્ત્યુત ।
રાજન્યા બલિમાદાય સમેતા હિ નૃપક્ષયે ॥

પૃથગ્વિધાનિ રત્નાન પાર્થિવાઃ પૃથિવીપતે ।
આહરન્ક્રતુમુખ્યેઽસ્મિન્કુન્તીપુત્રાય ભૂરિશઃ ॥

ન ક્વચિદ્ધિ મયા તાદૃગ્દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ શ્રુતઃ ।
યાદૃગ્ધનાગમો યજ્ઞે પાણ્ડુપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥

અસત્યં ચેદિદં સર્વં સઞ્જયં પ્રષ્ટુમર્હસિ । અપર્યન્તં ધનૌઘં તં દૃષ્ટ્વા શત્રોરહં નૃપ ।
શર્મ નૈવાભિગચ્છામિ ચિન્તયાનો વિશામ્પતે ॥

બ્રહ્મણા વાટધાનાશ્ચ ગોમન્તઃ શતસઙ્ઘશઃ ।
ત્રિખર્વં બલિમાદાય દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ વારિતાઃ ॥

કમણ્ડલૂનુપાદાય જાતરૂપમયાઞ્શુભાન્ ।
ત્રૈખર્વાઃ પ્રતિવેદ્યાસ્મૈ લેભિરેઽથ પ્રવેશનમ્ ॥

યથૈવ મધુ શક્રાય ધારયન્ત્યમરસ્ત્રિયટઃ ।
તદસ્મૈ કાંસ્યમાહાર્ષીદ્વારુણં કલશોદધિઃ ॥

શઙ્ખપ્રવરમાદાય વાસુદેવોઽભિષિક્તવાન્ ।
શક્યં રુક્મસહસ્રસ્ય બહુરત્નવિભૂષિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ મમ તત્સર્વં જ્વરરૂપમિવાભવત્ ।
ગૃહીત્વા તત્તુ ગચ્છન્તિ સમુદ્રૌ પૂર્વદક્ષિણૌ ॥

તથૈવ પશ્ચિમં યાન્તિ ગૃહીત્વા ભરતર્ષભ । ઉત્તરં તુ ન ગચ્છન્તિ વિના તાત પતત્રિણઃ ।
તત્ર ગત્વાઽર્જુનો દણ્ડમાજહારામિતં ધનમ્ ॥

કૃતાં બૈન્દુસરૈ રત્નૈર્મયેન સ્ફાટિકચ્છદામ્ ।
અપશ્યં નલિનીં પૂર્ણામુદકસ્યેવ ભારત ॥

ઉત્કર્ષન્તં ચ વાસશ્ચ પ્રાહસન્માં વૃકોદરઃ ।
કિઙ્કરાશ્ચ સભાપાલા જહસુર્ભરતર્ષભ ॥

પિત્રોરર્થે વિશેષેણ પ્રાવૃણ્વં તત્ર જીવિતમ્ ।
તત્ર ત્મ યદિ શક્તઃ સ્યાં ઘાતયેયં વૃકોદરમ્ ॥

સપત્નેનાપહાસો હિ સ માં દહતિ ભારત ॥

તત્ર સ્ફાટિકતોયાં હિ સ્ફાટિકામ્બુજશોભિતામ્ ।
સભાં પુષ્કરિણીં મત્વા પતિતોઽસ્મિ નરાધિપ ॥

તત્ર મામહસદ્ભીમઃ સહ પાર્થેન સસ્વરમ્ ।
દ્રૌપદી ચસહ સ્ત્રીભિઃ પાતયન્તી મનો મમ ॥

ક્લિન્નવસ્ત્રસ્ય ચ જલે કિઙ્કરા રાજચોદિતાઃ ।
દદુર્વાસાંસિ મેઽન્યાનિ તચ્ચ દુઃખતરં મમ ॥

અસ્તમ્ભા ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્તમ્ભા ઇવ સહસ્રશઃ ।
સોહં તત્રાહતો રાજન્સ્ફટિકાભ્યન્તરે વિભો ॥

અદ્વારેણ વિનિર્ગચ્છન્દ્વારસંસ્થાનરૂપિણા ।
અભિહત્ય શિલાં ભૂયો લલાટેનાસ્મિ વિક્ષતઃ ॥

આમૃશન્નિવ તાં દૃષ્ટ્વા માર્ગાન્તરમુપાવિશમ્ । ઇદં દ્વારમિદં રાજન્નદ્વારમિતિ માં પ્રતિ ।
અદ્ભુતં પ્રહસન્વાક્યં બભાષે સ વૃકોદરઃ ॥

સ્ત્રિયશ્ચ તત્ર માં દૃષ્ટ્વા જહસુસ્તાદૃશં નૃપ ।
સર્વં હાસકરં તેષાં સદસ્યાનાં નરર્ષભ ॥

ન શ્રુતાનિ ન દૃષ્ટાનિ યાનિ રત્નાન મે ક્વચિત્ ।
તાનિ મે તત્ર દૃષ્ટાનિ તેન તપ્તોસ્મિ દુઃખિતઃ ॥

હુતાશનં પ્રવેક્ષ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામિ મહોદધિમ્ ।
સમ્ભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્મરણાદતિરિચ્યતે ॥

ઇદં ચાદ્ભુતમત્રાસીત્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ વિપ્રાણાં ભુઞ્જતાં સદા ।
સ્થાપિતસ્તત્ર સઞ્જ્ઞાર્થં શઙ્ખો ધ્માયતિ નિત્યસઃ ॥

મુહુર્મુહુઃ પ્રણદતસ્તસ્ય શઙ્ખસ્ય ભારત ।
અનિશં શબ્દમશ્રૌષં તતો રોમાણિ મેઽહૃષન્ ॥

પાર્થિવૈર્બહુભિઃ કીર્ણમુપસ્થાનં દિદૃક્ષુભિઃ ।
અશોભત મહારાજ નક્ષત્રૈર્દ્યૈરિવામલા ॥

સર્વરત્નાન્યુપાદાય પાર્થિવા વૈ જનેશ્વર ।
યજ્ઞે તસ્ય મહારાજ પાણ્ડુપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥

વૈશ્યા ઇવ મહીપાલા દ્વિજાતિપરિવેષકાઃ । ન સા શ્રીર્દેવરાજસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ ।
ગુહ્યકાધિપતેર્વાપિ યા શ્રી રાજન્યુધિષ્ઠિરે ॥

તાં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુપુત્રસ્ય શ્રિયં પરમિક્રામહમ્ ।
શાન્તિં ન પરિગચ્છામિ દહ્યમાનેન ચેતસા ॥

અપ્રાપ્ય પાણ્ડવૈશ્વર્યં શમો મમ ન વિદ્યતે ।
અરીન્બાણૈઃ શાયયિષ્યે શયિષ્યે વા હતઃ પરૈઃ ॥

એતાદૃશસ્ય મે કિં તુ જીવિતેન પરન્તપ ।
વર્ધન્તે પાણ્ડવા રાજન્વયં હિ સ્થિતવૃદ્ધયઃ ॥
શકુનિરુવાચ ॥

યામેતામતુલાં લક્ષ્મીં દૃષ્ટવાનસિ પાણ્ડવે ।
તસ્યાટઃ પ્રાપ્તાવુપાયં મે શૃણુ સત્યપરાક્રમ ॥

અહમક્ષેષ્વભિજ્ઞોઽસ્મિ પૃથિવ્યામપિ ભારત ।
હૃદયજ્ઞઃ પણજ્ઞશ્ચ વિશેષજ્ઞશ્ચ દેવને ॥

દ્યૂતપ્રિયશ્ચ કૌન્તેયો ન ચ જાનાતિ દેવિતુમ્ ।
આહૂતશ્ચૈષ્યતિ વ્યક્તં નિત્યમેવાહ્વયત્સ્વયમ્ ॥

નિયતં તં વિજેષ્યામિ કૃત્વા તુ કપટં વિભો ।
આનયામિ સમૃદ્ધિં તાં દિવ્યાં ચોપાહ્વયસ્વ તમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવમુક્તઃ શકુનિના રાજા દુર્યોધનસ્તતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રમિદં વાક્યમપદાન્તરમબ્રવીત્ ॥

અયમુત્સહતે રાજઞ્શ્રિયમાહર્તુમક્ષવિત્ ।
દ્યૂતેન પાણ્ડુપુત્રસ્ય તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ॥

ક્ષત્તા મન્ત્રી મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્થિતો યસ્યાસ્મિ શાસને ।
તેન સઙ્ગમ્ય વેત્સ્યામિ કાર્યસ્યાસ્ય વિનિશ્ચયમ્ ॥

સ હિ ધર્મં પુરસ્કૃત્ય દીર્ઘદર્શી પરં હિતમ્ ।
ઉભયોટઃ પક્ષયોર્યુક્તં વક્ષ્યત્યર્થવિનિશ્ચયમ્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

નિવર્તયિષ્યતિ ત્વાઽસૌ યદિ ક્ષત્તા સમેષ્યતિ ।
નિવૃત્તે ત્વયિ રાજેન્દ્ર મરિષ્યેઽહમસંશયમ્ ॥

સ ત્વં મયિ મૃતે રાજન્વિદુરેણ સુખી ભવ ।
ભોક્ષ્યસે પૃથિવીં કૃત્સ્નાં કિં મયા ત્વં કરિષ્યસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

આર્તવાક્યં તુ તત્તસ્ય પ્રણયોક્તં નિશમ્ય સઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીત્પ્રેષ્યન્દુર્યોધનમતે સ્થિતઃ ॥

સ્થૂણાસહસ્રૈર્બૃહતીં શતદ્વારાં સભાં મમ ।
મનોરમાં દર્શનીયામાશુ કુર્વન્તું શિલ્પિનઃ ॥

તતઃ સંસ્તીર્ય રત્નૈસ્તાં તક્ષ્ણ આનાય્ય સર્વશઃ ।
સુકૃતાં સુપ્રવેશાં ચ નિવેદયત મેઽશનૈઃ ॥

દૂર્યોધનસ્ય શાન્ત્યર્થમિતિ નિશ્ચિત્ય ભૂમિપઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો મહારાજ પ્રાહિણોદ્વિદુરાય વૈ ॥

અપૃષ્ટ્વા વિદુરં સ્વસ્યન નાસીત્કશ્ચિદ્વિનિશ્ચયઃ ।
દ્યૂતે દોષાંશ્ચ જાનન્સ પુત્રસ્નેહાદકૃષ્યત ॥

તચ્છ્રુત્વા વિદુરો ધીમાન્કલિદ્વારમુપસ્થિતમ્ ।
વિનાશમુખમુત્પન્નં ધૃતરાષ્ટ્રમુપાદ્રવત્ ॥

સોઽભિગમ્ય મહાત્માનં ભ્રાતા ભ્રાતરમગ્રજમ્ ।
મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચરણાવિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

નાભિનન્દામિ તે રાજન્વ્યવસાયમિમં પ્રભો ।
પુત્રૈર્ભેદો યથા ન સ્થાદ્્દ્યૂતહેતોસ્તથા કુરુ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ક્ષત્તઃ પુત્રેષુ પુત્રૈર્મે કલહો ન ભવિષ્યતિ ।
યદિ દેવાઃ પ્રસાદં નઃ કરિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

અશુભં વા શુભં વાપિ હિતં વા યદિ વાઽહિતમ્ ।

મયિ સન્નિહિતે દ્રોણે ભીષ્મે ત્વયિ ચ ભારત ।
અનયો દૈવવિહિતો ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ ॥

ગચ્છ ત્વં રથમાસ્થાય હયૈર્વાતસમૈર્જવે ।
ખાણ્ડવપ્રસ્થમદ્યૈવ સમાનય યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

ન વાચ્યો વ્યવસાયો મે વિદુરૈતદ્બ્રવીમિ તે ।
દૈવમેવ પરં મન્યે યેનૈતદુપપદ્યતે ॥

ઇત્યુક્તો વિદુરો ધીમાન્નેદમસ્તીતિ ચિન્તયન્ ।
આપગેયં મહાપ્રાજ્ઞમભ્યગચ્છત્સુદુઃ ખિતઃ ॥