મહાભારત · અધ્યાય 2.74

વસન્દુર્યોધનસ્તસ્યાં સભાયાં પુરુષર્ષભ ।
શનૈર્દદર્શ તાં સર્વાં સભાં શકુનિના સહ ॥

તસ્યાં દિવ્યાનભિપ્રાયાન્દદર્શ કુરુનન્દનઃ ।
ન દૃષ્ટપૂર્વા યે તેન નગરે નાગસાહ્વયે ॥

સ કદાચિત્સભામધ્યે ધાર્તરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
સ્ફાટિકં સ્થલમાસાદ્ય જલમિત્યભિશઙ્કયા ॥

સ્વવસ્ત્રોત્કર્ષણં રાજા કૃતવાન્બુદ્ધિમોહિતઃ ।
દુર્મના વિમુખશ્ચૈવ પરિચક્રામ તાં સભામ્ ॥

તતઃ સ્થલે નિપતિતો દુર્મના વ્રીડિતો નૃપઃ ।
નિઃ શ્વસન્વિમુખશ્ચાપિ પરિચક્રામ તાં સભામ્ ॥

તતઃ સ્ફાટિકતોયાં વૈ સ્ફાટિકામ્બુજશોભિતામ્ ।
વાપીં મત્વા સ્થલમિવ સવાસાઃ પ્રાપતઞ્જલે ॥

જલે નિપતિતં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ ।
જહાસ જહસુશ્ચૈવ કિઙ્કરાશ્ચ સુયોધનમ્ ॥

વાસાંસિ ચ શુભાન્યસ્મૈ પ્રદદૂ રાજશાસનાત્ ।
તથાગતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ ॥

અર્જુનશ્ચ યમૌ ચોભૌ સર્વે તે પ્રાહસંસ્તદા ।
નામર્ષયત્તતસ્તેષામવહાસમમર્ષણઃ ॥

આકારં રક્ષમાણસ્તુ ન સ તાન્સમુદૈક્ષત ।
પુનર્વસનમુત્ક્ષિપ્ય પ્રતિરિષ્યન્નિવ સ્થલમ્ ॥

આરુરોહ તતઃ સર્વે જહસુશ્ચ પુનર્જનાઃ । દ્વારં તુ પિહિતાકારં સ્ફાટિકં પ્રેક્ષ્ય ભૂમિપઃ ।
પ્રવિશન્નાહતો મૂર્ધ્નિ વ્યાઘૂર્ણિત ઇવ સ્થિતઃ ॥

તાદૃશં ચ પરં દ્વારં સ્ફાટિકોરુકવાટકમ્ ।
વિઘટ્ટયન્કરાભ્યાં તુ નિષ્ક્રમ્યાગ્રે પપાત હા ॥

દ્વારં તુ વિતતાકારં સમાપેદે પુનશ્ચ સઃ ।
તદ્વૃત્તં ચેતિ મન્વાનો દ્વારસ્થાનાદુપારમત્ ॥

એવં પ્રલમ્ભાન્વિવિધાન્પ્રાપ્ય તત્ર વિશામ્પતે ।
પાણ્ડવેયાભ્યનુજ્ઞાતસ્તતો દુર્યોધનો નૃપઃ ॥

અપહૃષ્ટેન મનસા રાજસૂયે મહાક્રતૌ ।
પ્રેક્ષ્ય તામદ્ભુતામૃદ્ધિં જગામ ગજસાહ્વયમ્ ॥

પાણ્ડવશ્રીપ્રતપ્તસ્ય ધ્યાયમાનસ્ય ગચ્છતઃ ।
દુર્યોધનસ્ય નૃપતેઃ પાપા મતિરજાયત ॥

પાર્થાન્સુમનસો દૃષ્ટ્વા પાર્થિવાંશ્ચ વશાનુગાન્ ।
કૃત્સ્નં ચાપિ હિતં લોકમાકુમારં કુરૂદ્વહ ॥

મહિમાનં પરં ચાપિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
દૂર્યોધનો ધાર્તરાષ્ટ્રો વિવર્ણઃ સમપદ્યત ॥

સ તુ ગચ્છન્નનેકાગ્નઃ સભામેકોઽન્વચિન્તયત્ ।
શ્રિયં ચ તામનુપમાં ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥

પ્રમત્તો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તદા ।
નાભ્યભાષત્સુબલજં ભાષમાણં પુનઃ પુનઃ ॥

અનેકાગ્રં તુ તં દૃષ્ટ્વા શકુનિઃ પ્રત્યભાષત ।
દુર્યોધન કૃતોમૂલં નિઃશ્વસન્નિવ ગચ્છસિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ॥

દૃષ્ટ્વેમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્ ।
જિતામસ્ત્રપ્રતાપેન શ્વેતાશ્વસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તં ચ યજ્ઞં તથાભૂતં દૃષ્ટ્વા પાર્થસ્ય માતુલ ।
યથા શક્રસ્ય દેવેષુ તથાભૂતં મહાદ્યુતેઃ ॥

અમર્ષેણ તુ સમ્પૂર્ણો દહ્યમાનો દિવાનિશમ્ ।
શુચિશુક્રાગમે કાલે શુષ્યે તોયમિવાલ્પકમ્ ॥

પશ્ય સાત્વતમુખ્યેન શિશુપાલો નિપાતિતઃ ।
ન ચ તત્ર પુમાનાસીત્કશ્ચિત્તસ્ય પદાનુગઃ ॥

દહ્યમાના હિ રાજાનઃ પાણ્ડવોત્થેન વહ્નિના ।
ક્ષાન્તવન્તોઽપરાધં તે કો હિ તત્ક્ષન્તુમર્હતિ ॥

વાસુદેવેન તત્કર્મ યથાઽયુક્તં મહત્કૃતમ્ ।
સિદ્ધં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં પ્રતાપેન મહાત્મનામ્ ॥

તથાહિ રત્નન્યાદાય વિવિધાનિ નૃપા નૃપમ્ ।
ઉપાતિષ્ઠન્ત કૌન્યેયં વૈશ્યા ઇવ કરપ્રદાઃ ॥

શ્રિયં તથાગતં દૃષ્ટ્વા જ્વલન્તીમિવ પાણ્ડવે ।
અમર્ષવશમાપન્નો દહ્યામિ ન તથોચિતઃ ॥

વહ્નિમેવ પ્રવેક્ષ્્યામિ ભક્ષયિષ્યામિ વા વિષમ્ ।
અપો વાપિ પ્રવેક્ષ્યામિન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥

કો હિ નામ પુમાંલ્લોકે મર્ષયિષ્યતિ સત્વવાન્ ।
સપત્નાનૃદ્ધ્યતો દૃષ્ટ્વા હીનમાત્માનમેવ ચ ॥

સોઽહં ન સ્ત્રી ન ચાપ્યસ્ત્રી ન પુમાન્નાપુમાનપિ ।
યોઽહં તાં મર્ષયામ્યદ્ય તાદૃશીં શ્રિયમાગતામ્ ॥

ઈશ્વરત્વં પૃથિવ્યાશ્ચ વસુમત્તાં ચ તાદૃશીમ્ ।
યજ્ઞં ચ તાદૃશં દૃષ્ટ્વા માદૃશઃ કો ન સઞ્ઞ્જ્વરેત્ ॥

અશક્તશ્ચૈક એવાહં તામાહર્તું નૃપશ્રિયમ્ ।
સહાયાંશ્ચ ન પશ્યામિ તેન મૃત્યું વિચિન્તયે ॥

દૈવમેવ પરં મન્યે પૌરુષં ચ નિરર્થકમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કુન્તીસુતે શુદ્ધાં શ્રિયં તામહતાં તથા ॥

કૃતો યત્નો મયા પૂર્વં વિનાશે તસ્ય સૌબલ ।
તચ્ચ સર્વમતિક્રમ્ય સંવૃદ્ધોઽપ્સ્વિવ પઙ્ગજમ્ ॥

તેન દૈવં પરં મન્યે પૌરુષં ચ નિરર્થકમ્ । ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ હીયન્તે પાર્થા વર્ધન્તિ નિત્યશઃ । 2-74-38ચ્કૃષ્ણસ્તુ સુમનાસ્તેષાં વિવર્ધયતિ સમ્પદઃ ॥

સોઽહં શ્રિયં ચ તાં દૃષ્ટ્વા સભાં તાં ચ તથાવિધામ્ ।
રક્ષિભિશ્ચાવહાસં તં પરિતપ્યે યથાઽગ્નિના ॥

અમર્ષં ચ સમાવિષ્ટં ધૃતરાષ્ટ્રે નિવેદય ॥