મહાભારત · અધ્યાય 16.7

મણ્ડલાનિ ચ બુધ્યેથાઃ પરેષામાત્મનસ્તથા ।
ઉદાસીનગુણાનાં ચ મધ્યસ્થાનાં ચ ભારત ॥

ચતુર્ણાં શત્રુજાતાનાં સર્વેષામાતતાયિનામ્ ।
મિત્રં ચામિત્રમિત્રં ચ બોદ્ધવ્યં તેઽરિકર્શન ॥

અથ નાનાજનપદા દુર્ગાણિ વિવિધાનિ ચ ।
બલાનિ ચ કુરુશ્રેષ્ઠ ભવત્યેષાં યથેચ્છકમ્ ॥

તે ચ દ્વાદશ કૌન્તેય રાજાનો વિવિધાત્મકાઃ ।
મન્ત્રિપ્રધાનાશ્ચ ગુણાઃ ષષ્ટિર્દ્વાદશ ચ પ્રભો ॥

એતન્મણ્ડલમિત્યાહુરાચાર્યા નીતિકોવિદાઃ ।
અત્ર ષાડ્ગુણ્યમાચત્તં યુધિષ્ઠિર નિબોધ તત્ ॥

વૃદ્ધિક્ષયૌ ચ વિજ્ઞેયૌ સ્થાનં ચ કુરુસત્તમ ।
દ્વિસપ્તત્યાં મહાબાહો તતઃ ષાડ્ગુણ્યજા ગુણાઃ ॥

યથા સ્વપક્ષો બલવાન્પરપક્ષસ્તથા બલઃ ।
વિગૃહ્ય શત્રૂન્કૌન્તેય યાયાત્ક્ષિતિપતિસ્તદા ॥

યદા પરે ચ બલિનઃ સ્વપક્ષશ્ચૈવ દુર્બલઃ ।
સાર્ધં વિદ્વાંસ્તદા ક્ષીણઃ પરૈઃ સન્ધિં મસાશ્રયેત્ ॥

દ્રવ્યાણાં સઞ્ચયશ્ચૈવ કર્તવ્યઃ સુમહાંસ્તથા ।
યદા સમર્થા યાનાય નચિરેણૈવ ભારત ॥

તદા સર્વં વિધેયં સ્યાત્સ્થાનેન ચ વિચારયેત્ ।
ભૂમિરલ્પફલા દેયા વિપરીતસ્ય ભારત ॥

હિરણ્યરૂપ્યભૂયિષ્ઠં મિત્રં ક્ષીણમકોશભૃત્ ।
વિપરીતં નિગૃહ્ણીયાત્સ્વયં સન્ધિવિશારદઃ ॥

સન્ધ્યર્થં રાજપુત્રં વા લિપ્સેથા ભરતર્ષભ ।
વિપરીતં ન તચ્છ્રેયઃ પુત્ર કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ॥

તસ્યાઃ પ્રમોક્ષે યત્નં ચ કુર્યાઃ સોપાયમન્ત્રવિત્ ।
પ્રકૃતીનાં ચ રાજેન્દ્ર રાજા દીનાન્વિભાવયેત્ ॥

ક્રમેણિ યુગપદ્બુધ્વા વ્યસનાનાં બલાબલમ્ ।
પીડનં સ્તમ્ભનં ચૈવ કોશભઙ્ગસ્તથૈવ ચ ॥

કાર્યં યત્નેન શત્રૂણાં સ્વરાજ્યં રક્ષતા સ્વયમ્ ।
ન ચ હિંસ્યોઽભ્યુપગતઃ સામન્તો વૃદ્ધિમિચ્છતા ॥

કૌન્તેય તદ્ધિતં તે સ્યાત્પૃથિવીં વિજિગીષતઃ ।
ગુણાનાં ભેદને યોગમીપ્સેથાઃ સહ મન્ત્રિભિઃ ॥

સાધુસઙ્ગ્રહણાચ્ચૈવ પાપનિગ્રહણાત્તથા । આત્મસાત્કરણે નિત્યં પાલનાનિ ગૃહે તથા ।
દુર્બલાશ્ચૈવ સતતં નાન્વેષ્ટવ્યા બલીયસા ॥

તિષ્ઠેથા રાજશાર્દૂલ વૈતસીં વૃત્તિમાસ્થિતઃ । યદ્યેનમભિયાયાચ્ચ બલવાન્દુર્બલ નૃપઃ ।

સામાદિભિરુપાયૈસ્તં ક્રમેણિ વિનિવર્તયેઃ ।
અશક્નુવંશ્ચ યુદ્ધાય નિષ્પતેત્સહ મન્ત્રિભિઃ ॥

કોશેન પૌરૈર્દણ્ડેન યે ચાસ્ય પ્રિયકારિણઃ । અસમ્ભવે તુ સર્વસ્ય યથા મુખ્યેન નિષ્પતેત્ ।
ક્રમેણાનેન મોક્ષઃ સ્યાચ્છરીરં પ્રતિ કેવલમ્ ॥