મહાભારત · અધ્યાય 16.6

તતો રાજ્ઞાઽભ્યનુજ્ઞાતો ધૃતરાષ્ટ્રો મહામનાઃ ।
યયૌ સ્વભવનં રાજા ગાન્ધાર્યાઽનુગતસ્તદા ॥

મન્દપ્રાણગતિર્ધામાન્કૃચ્છ્રાદિવ સમુદ્વહન્ ।
પદાનિ સ મહીપાલો જીર્ણો ગજપતિર્યથા ॥

તમન્વગચ્છદ્વિદુરો વિદ્વાન્સૂતશ્ચ સઞ્જયઃ ।
સ ચાપિ પરમેષ્વાસઃ કૃપઃ સારદ્વતસ્તથા ॥

સ પ્રવિશ્ય ગૃહં રાજા કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ ।
તર્પયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાનાહારમકરોત્તદા ॥

ગાન્ધારી ચૈવ ધર્મજ્ઞા કુન્ત્યા સહ મનસ્વિની ।
વધૂભિરુપચારેણિ પૂજિતાઽભુઙ્ક્ત ભારત ॥

કૃતાહારં કૃતાહારાઃ સર્વે તે વિદુરાદયઃ ।
પાણ્ડવાશ્ચ કુરુશ્રેષ્ઠમુપાતિષ્ઠન્ત તં નૃપમ્ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહારાજઃ કુન્તીપુત્રમુપહ્વરે ।
નિષણ્ણં પાણિના પૃષ્ઠે સંસ્પૃશન્નમ્બિકાસુતઃ ॥

અપ્રમાદસ્ત્વયા કાર્યઃ સર્વથા કુરુનન્દન ।
અષ્ટાઙ્ગે રાજશાર્દૂલ રાજ્યે ધર્મપુરસ્કૃતે ॥

તત્તુ શક્યં મહારાજ રક્ષિતું પાણ્ડુનન્દન ।
રાજ્યં ધર્મેણ કૌન્તેય વિદ્વાનસિ નિબોધ તત્ ॥

વિદ્યાવૃદ્ધાન્સદૈવ ત્વમુપાસીથા યુધિષ્ઠિર ।
શૃણુયાસ્તે ચ યદ્બ્રૂયુઃ કુર્યાશ્ચૈવાવિચારયન્ ॥

પ્રાતરુસ્થાય તાન્રાજન્પૂજયિત્વા યથાવિધિ ।
કૃત્યકાલે સમુત્પન્ને પૃચ્છેથાઃ કાર્યમાત્મનઃ ॥

તે તુ સમ્માનિતા રાજંસ્ત્વયા લોકહિતાર્થિના ।
પ્રવક્ષ્યન્તિ હિતં તાત સર્વથા તવ ભારત ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ વાજિવત્પરિપાલય ।
હિતાયૈવ ભવિષ્યન્તિ રક્ષિતં દ્રવિણં યથા ॥

અમાત્યાનુપધાતીતાન્પિતૃપૈતામહાઞ્શુચીન્ ।
દાન્તાન્કર્મસુ સર્વેષુ મુખ્યાન્મુખ્યેષુ યોજયેઃ ॥

ચારયેથાશ્ચ સતતં ચારૈરવિદિતઃ પરૈઃ ।
પરીક્ષિતૈર્બહુવિધૈઃ સ્વરાષ્ટ્રેષુ પરેષુ ચ ॥

પુરં ચ તે સુગુપ્તં સ્યાદ્દૃઢપ્રાકારતોરણમ્ ।
અટ્ટાટ્ટાલકસમ્બાધં ષટ્પદં સર્વતો દિશમ્ ॥

તસ્ય દ્વારાણિ સર્વાણિ પર્યાપ્તાનિ બૃહન્તિ ચ ।
સર્વતઃ સુવિભક્તાનિ યન્ત્રૈરારક્ષિતાનિ ચ ॥

પુરુષૈરલમર્થસ્તે વિદિતૈઃ કુલશીલતઃ । આત્મા ચ રક્ષ્યઃ સતતં ભોજનાદિષુ ભારત ।
વિહારાહારકાલેષુ માલ્યશય્યાસનેષુ ચ ॥

સ્ત્રિયશ્ચ તે સુગુપ્તાઃ સ્યુર્વૃદ્ધૈરાપ્તૈરધિષ્ઠિતાઃ ।
શીલવદ્ભિઃ કુલીનૈશ્ચ વિદ્વદ્ભિશ્ચ યુધિષ્ઠિર ॥

મન્ત્રિણિશ્ચૈવ કુર્વીથા દ્વિજાન્વિદ્યાવિશારદાન્ ।
વિનીતાંશ્ચ કુલીનાંશ્ચ ધર્માર્થકુશલાનૃજૂન્ ॥

તૈઃ સાર્ધં મન્ત્રયેથાસ્ત્વં નાત્યર્થં બહુભિઃક સહ ।
સમસ્તૈરપિ ચ વ્યસ્તૈર્વ્યપદેશેન કેનચિત્ ॥

સુસંવૃતં મન્ત્રગૃહં સ્થલં ચારુહ્ય મન્ત્રયેઃ ।
અરણ્યે નિઃશલાકે વા ન ચ રાત્રૌ કથઞ્ચન ॥

વાનરાઃ પક્ષિણશ્ચૈવ યે મનુષ્યાનુકારિણઃ ।
સર્વે મન્ત્રગૃહે વર્જ્યા યે ચાપિ જડપઙ્ગવઃ ॥

મન્ત્રભેદે હિ યે દોષા ભન્તિ પૃથિવીક્ષિતામ્ ।
ન તે શક્યાઃ સમાધાતું કથઞ્ચિદિતિ મે મતિઃ ॥

દોષાંશ્ચ મન્ત્રભેદસ્ય બ્રૂયાસ્ત્વં મન્ત્રિમણ્ડલે ।
અભેદે ચ ગુણા રાજન્પુનઃપુનરરિન્દમ ॥

પૌરજાનપદાનાં ચ શૌચશૌચે યુધિષ્ઠિર ।
યથા સ્યાદ્વિદિતં રાજંસ્તથા કાર્યં કુરૂદ્વહ ॥

વ્યવહારશ્ચ તે રાજન્નિત્યમાપ્તૈરધિષ્ઠિતઃ ।
યોજ્યસ્તુષ્ટૈર્હિતૈ રાજન્નિત્યં ચારૈરનુષ્ઠિતઃ ॥

પરિમાણં વિદિત્વા ચ દણ્ડં દણ્ડ્યેષુ ભારત ।
પ્રણયેયુર્યથાન્યાયં પુરુષાસ્તે યુધિષ્ઠિર ॥

આદાનરુચયશ્ચૈવ પરદારાભિમર્શિનઃ ।
ઉગ્રદણ્ડિપ્રધાનાશ્ચ મિથ્યાવ્યાહારિણસ્તથા ॥

આક્રોષ્ટારશ્ચ લુબ્ધાશ્ચ હર્તારઃ સાહસપ્રિયાઃ । સભાવિહારભેત્તારો વર્ણાનાં ચ પ્રદૂષકાઃ ।
હિરણ્યદણ્ડ્યા વધ્યાશ્ચ કર્તવ્યા દેશકાલતઃ ॥

અવરોધભૂમૌ ભૃત્યૈશ્ચ પાનં સહ વિવર્જયેત્ ।
આક્રોશન્ત્યનુમત્તાસ્તે કલત્રં વાઽપિ ગૃહ્ણતે ॥

જિઘાંસન્ત્યપિ શસ્ત્રેણ નષ્ટાઃ ક્રીડન્તિ ચોત્કટાઃ ।
નાનાક્ષેપા વ્યાહરન્તિ ગમ્યાગમ્યં ન જાનતે ॥

અતિપાનેનિ રાજાઽપિ સર્વં કોશં વિનાશયેત્ ।
વિતરેદ્ગાયકેભ્યશ્ચ વૃથા ચ દ્રવ્યસઞ્ચયમ્ ॥

શબ્દમાત્મનિ દોષાંશ્ચ પિબેદેકશ્ચ જાયયા । યુક્ત્યા પ્રકાશમયતિ સુવીર્યસ્યિ વિવૃદ્ધયે ॥

પ્રાતરેવ હિ પશ્યથા યે કુર્યુઃ પ્રિયકર્મ તે ।
અલઙ્કારમથો ભોજ્યમત ઊર્ધ્વં સમાચરેઃ ॥

પશ્યેથાશ્ચિ તતો યોધાન્સદા ત્વં પ્રતિહર્ષયન્ ।
દૂતાનાં ચ ચરાણાં ચ પ્રદોષસ્તે સદા ભવેત્ ॥

સદા ચાપરરાત્રાન્તે ભવેત્કાર્યાર્થનિર્ણયઃ ।
મધ્યરાત્રે વિહારસ્તે મધ્યાહ્ને ચ સદા ભવેત્ ॥

સર્વે ત્વૌપયિકાઃ કાલાઃ કાર્યાણાં ભરતર્ષભ ।
તથૈવાલઙ્કૃતઃ કાલે તિષ્ઠિથા ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

ન વિદ્રાવ્ય ચ તિષ્ઠેત પરિહાર્ય વિભૂષણમ્ । પ્રયોજ્યં સર્વદૈવેહ મઙ્ગલ્યં પાપનાશનમ્ ॥

ચક્રવત્તાત કાર્યાણાં પર્યાયો દૃશ્યતે સદા । કોશસ્ય નિચયે યત્નં કુર્વીથા ન્યાયતઃ સદા ।
વિવિધસ્ય મહારાજ વિપરીતં વિવર્જયેઃ ॥

ચારૈર્વિદિત્વા શત્રૂંશ્ચ યે રાજ્ઞામન્તરૈષિણઃ ।
તાનાપ્તૈઃ પુરુષૈર્દૂરાદ્ધાતયેથા નરાધિપ ॥

કર્મ દૃષ્ટ્વાઽથ ભૃત્યાંસ્ત્વં વરયેથાઃ કુરૂદ્વહ ।
કારયેથાશ્ચ કર્માણિ યુક્તાયુક્તૈરધિષ્ઠિતૈઃ ॥

સેનાપ્રાણેતા ચ ભવેત્તવ તાત દૃઢવ્રતઃ ।
શૂરઃ ક્લેશસહશ્ચૈવ હિતો ભક્તશ્ચ પૂરુષઃ ॥

સર્વે જનપદાશ્ચૈવ તવ કર્માણિ પાણ્ડવ ।
ગોવદ્રાસભવચ્ચૈવ કુર્યુર્યે વ્યવહારિણઃ ॥

સ્વરન્ધ્રં પરરન્ધ્રં ચ સ્વેષુ ચૈવ પરેષુ ચ ।
ઉપલક્ષયિતવ્યં તે નિત્યમેવ યુધિષ્ઠિર ॥

દેશજાશ્ચૈવ પુરુષા વિક્રાન્તાઃ સ્વેષુ કર્મસુ ।
યાત્રાભિરનુરૂપાભિરનુગ્રાહ્યા હિતાસ્ત્વયા ॥

ગુણાર્થિનાં ગુણઃ કાર્યો વિદુષા વૈ જનાધિપ ।
અવિચાર્યાશ્ચ તે તે સ્યુરચલા ઇવ નિત્યશઃ ॥