મહાભારત · અધ્યાય 16.4

ન માં પ્રીણયતે રાજ્યં ત્વય્યેવં દુઃખિતે નૃપ ।
દિઙ્મામસ્તુ સુદુર્બુદ્ધિં રાજ્યસક્તં પ્રમાદિનમ્ ॥

ગૃહે વસન્તં દુઃખાર્તમુપવાસકૃશં ભૃશમ્ ।
યતાહારં ક્ષિતિશયં નાવિદં ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥

અહોસ્મિ વઞ્ચિતો મૂઢો ભવતા ગૂઢબુદ્ધિના ।
વિસ્વાસયિત્વા પૂર્વં માં યદિદં દુઃખમશ્નુથા ॥

કિં મે રાજ્યેન ભોગૈર્વા કિં યજ્ઞૈઃ કિં સુખેન વા ।
યસ્ય મે ત્વં મહીપાલ દુખાન્યેતાન્યવાપ્તવાન્ ॥

પીડિતં ચાપિ જાનામિ રાજ્યમાત્માનમેવ ચ ।
અનેન વચસા તેઽદ્ય દુઃખિતસ્ય જનેશ્વરઃ ॥

ભવાન્પિતા ભવાન્માતા ભવાન્નઃ પરમો ગુરુઃ ।
ભવતા વિપ્રહીણા વૈ ક્વનુ તિષ્ઠામહે વયમ્ ॥

ઔરસો ભવતઃ પુત્રો યુયુત્સુર્નૃપસત્તમ ।
અસ્તુ રાજા મહારાજ યમન્યં મન્યતે ભવાન્ ॥

અહં વનં ગમિષ્યામિ ભવાન્રાજા પ્રશાસ્ત્વિદમ્ ।
નમામયશસા દગ્ધં ભૂયસ્ત્વં દગ્ધુમર્હસિ ॥

નાહં રાજા ભવાન્રાજા ભવતા પરવાનહમ્ ।
કથં ગુરું ત્વાં ધર્મજ્ઞમનુજ્ઞાતુમિહોત્સહે ॥

ન મન્યુર્હૃદિ નઃ કશ્ચિત્સુયોધનકૃતેઽનઘ ।
ભવિતવ્યં તથા તદ્ધિ વયં ચાન્યે ચ મોહિતાઃ ॥

વયં પુત્રા હિ ભવોત યથા દુર્યોધનાદયઃ ।
ગાન્ધારી ચૈવ કુન્તી ચ નિર્વિશેષે મતે મમ ॥

સ માં ત્વં યદિ રાજેન્દ્ર પરિત્યજ્ય ગમિષ્યસિ ।
પૃષ્ઠતસ્ત્વનુયાસ્યામિ સત્યમાત્માનમાલભે ॥

ઇયં હિ વસુસમ્પૂર્ણા મહી સાગરમેખલા ।
ભવતા વિપ્રહીણસ્ય ન મે પ્રીતિકરી ભવેત્ ॥

ભવદીયમિદં સર્વં શિરસા ત્વાં પ્રસાદયે ।
ત્વદધીનાઃ સ્મ રાજેન્દ્ર વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ ॥

ભવિતવ્યમનુપ્રાપ્તો મન્યે ત્વં વસુધાધિપ ।
દિષ્ટ્યા શુશ્રૂષમાણસ્ત્વાં મોક્ષિષ્યે મનસો જ્વરં ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તાપસ્યે મે મનસ્તાત વર્તતે કુરુનન્દન ।
ઉચિતં ચ કુલેઽસ્માકમરણ્યગમનં પ્રભો ॥

ચિરમધ્યુષિતઃ પુત્ર ચિરં શુશ્રૂષિતસ્ત્વયા ।
વૃદ્ધં મામપ્યનુજ્ઞાતુમર્હસિ ત્વં નરાધિપ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા ધર્મરાજાનં વેપમાનં કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ઉવાચ વિદુરં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોંઽબિકાસુતઃ ॥

સઞ્જયં ચ મહાત્માનં કૃપં ચાપિ મહારથમ્ ।
અનુનેતુમિહેચ્છામિ ભવદ્ભિર્વસુધાધિપમ્ ॥

મ્લાયતે મે મનો હીદં મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
વયસા ચ પ્રકૃષ્ટેન વાગ્વ્યાયામેન ચૈવ હ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સ તુ ધર્માત્મા વૃદ્ધો રાજા કુરૂદ્વહઃ ।
ગાન્ધારીં શિશ્રિયે ધીમાન્સહસૈવ ગતાસુવત્ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા સમાસીનં વિસઞ્જ્ઞમિવ કૌરવમ્ ।
આર્તિં રાજાઽગમત્તીવ્રાં કૌન્તેયઃ પરવીરહા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યસ્ય નાગસહસ્રેણ શતસઙ્ખ્યેન વૈ બલમ્ ।
સોયં નારીં વ્યપાશ્રિત્ય શેતે રાજા ગતાસુવત્ ॥

આયસી પ્રતિમા યેન ભીમસેનસ્ય સા પુરા ।
ચૂર્ણીકૃતા બલવતા સોબલામાશ્રિતઃ સ્ત્રિયમ્ ॥

ધિગસ્તુ મામધર્મજ્ઞં ધિગ્બુદ્ધિં ધિક્ચ મે શ્રુતમ્ ।
યત્કૃતે પૃથિવીપાલઃ શેતેઽયમતથોચિતઃ ॥

અહમપ્યુપવત્સ્યામિ યથૈવાયં ગુરુર્મમ ।
યદિ રાજા ન ભુઙ્ક્તેઽયં ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતોસ્ય પાણિના રાજઞ્જલશીતેન પાણ્ડવઃ ।
ઉરો મુખં ચ શનકૈઃ પર્યમાર્જત ધર્મવિત્ ॥

તેન રત્નૌષધિમતા પુણ્યેન ચ સુગન્ધિના ।
પાણિસ્પર્શેન રાજ્ઞઃ સ રાજા સઞ્જ્ઞામવાપ હ ॥

સ્પૃશન્તં પાણિના ભૂયઃ પરિષ્યજ્ય ચ પાણ્ડવમ્ । ઉવાચ રાજા ધર્મજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રઃ શુભં વચઃ ॥

જીવામીવાતિસંસ્પર્શાત્તવ રાજીવલોચન । મૂર્ધાનં ચ તવાઘ્રાતુમિચ્છામિ મનુજાધિપ ।
પાણિભ્યાં હિ પરિસ્પ્રષ્ટું પ્રાણાનાં હિતમાત્મનિ ॥

અષ્ટમો હ્યદ્ય કાલોઽયમાહારસ્ય કૃતસ્ય મે ।
યેનાહં કુરુશાર્દૂલ શક્નોમિ ન વિચેષ્ટિતુમ્ ॥

વ્યાયામશ્ચાયમત્યર્થં કૃતસ્ત્વામભિયાચતા ।
તતો ગ્લાનમનાસ્તાન નષ્ટસઞ્જ્ઞ ઇવાભવમ્ ॥

તવામૃતસુખસ્પર્શં હસ્તસ્પર્શમિમં પ્રભો ।
લબ્ધ્વા સઞ્જીવિતોસ્મીતિ મન્યે કુરુકુલોદ્વહ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ કૌન્તેયઃ પિત્રા જ્યેષ્ઠેન ભારત ।
પસ્પર્શ સર્વગાત્રેષુ સ્નેહાર્દ્રસ્તં શનૈસ્તદા ॥

ઉપલભ્ય તતઃ પ્રાણાન્ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય મૂર્ધ્ન્યાજિઘ્રત પાણ્ડવમ્ ॥

વિદુરાદયશ્ચ તે સર્વે રુરુદુર્દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
અતિદુઃખાત્તુ રાજાનં નોચુઃ કિઞ્ચન પાણ્ડવમ્ ॥

ગાન્ધારી ત્વેવ ધર્મજ્ઞા મનસોદ્વહતી ભૃશમ્ ।
દુઃખાન્યધારયદ્રાજન્મૈવમિત્યેવ ચાબ્રવીત્ ॥

ઇતરાસ્તુ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ કુન્ત્યા સહ સુદઃખિતાઃ ।
નેત્રૈરાગતવિક્લેદૈઃ પરિવાર્ય સ્થિતાઽભવન્ ॥

અથાબ્રવીત્પુનર્વાક્યં ધૃતરાષ્ટ્રો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અનુજાનીહિ માં રાજંસ્તાપસ્યે ભરતર્ષભ ॥

ગ્લાયતે મે મનસ્તાત ભૂયોભૂયઃ પ્રજલ્પતઃ ।
ન મામતઃ પરં પુત્ર પરિક્લેષ્ટુમિહાર્હસિ ॥

તસ્મિંસ્તુ કૌરવેન્દ્રે તં તથા બ્રુવતિ પાણ્ડવમ્ ।
સર્વેષામવરોધાનામાર્તનાદો મહાનભૂત્ ॥

દૃષ્ટ્વા કૃશં વિવર્ણં ચ રાજાનમતથોચિતમ્ ॥
ઉપવાસપરિશ્રાન્તં ત્વગસ્થિપરિવારિતમ્ ॥

ધર્મપુત્રઃ સ્વપિતરં પરિષ્વજ્ય મહાપ્રભુમ્ ।
શોકજં બાષ્પમુત્સૃજ્યિ પુનર્વચનમબ્રવીત્ ॥

ન કામયે નરશ્રેષ્ઠ જીવિતં પૃથિવીં તથા ।
યથા તવ પ્રિયં રાજંશ્ચિકીર્ષામિ પરન્તપ ॥

યદિ ચાહમનુગ્રાહ્યો ભવતો દયિતોઽપિ વા ।
ક્રિયતાં તાવદાહારસ્તતો વેત્સ્યામ્યહં પરમ્ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાતેજા ધૃતરાષ્ટ્રો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અનુજ્ઞાતસ્ત્વયા પુત્ર ભુઞ્જીયામિતિ કામયે ॥

ઇતિ બ્રુવતિ રાજેન્દ્રે ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ઋષિઃ સત્યવતીપુત્રો વ્યાસોઽભ્યોત્ય વચોઽબ્રવીત્ ॥