મહાભારત · અધ્યાય 16.3

યુધિષ્ઠિરસ્ય નૃપતેર્દુર્યોધનપિતુસ્તદા ।
નાન્તરં દદ્દશૂ રાજ્યે પુરુષાઃ પ્રણયં પ્રતિ ॥

યદા તુ કૌરવો રાજા પુત્રં સસ્માર બાલિશમ્ ।
તદા ભીમં હૃદા રાજન્નપધ્યાતિ સ પાર્થિવઃ ॥

કૌરવશ્ચૈવ ભીમશ્ચ હૃદાઽન્યોન્યમવર્તતામ્ । ધ્યાયન્તૌ શ્લક્ષ્ણયા વાચા ત્વન્યોન્યમભિતિષ્ટિતાં

અપ્રકાશં વ્યલીકાનિ ચકારાસ્ય વૃકોદરઃ ।
આજ્ઞાં પ્રત્યહરચ્ચાપિ કૃતકૈઃ પુરુષૈઃ સદા ॥

સ્મરન્દુર્મન્ત્રિતં તસ્ય વૃત્તાન્યપ્યસ્ય કાનિચિત્ । અસકૃચ્ચાપ્યુવાચેદં હતાસ્તે મન્દચેતસઃ ॥

અથ ભીમઃ સુહૃન્મધ્યે બાહુશબ્દં તથાઽકરોત્ ।
સંશ્રવે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ગાન્ધાર્યાશ્ચાપ્યમર્ષણઃ ॥

સ્મૃત્વા દુર્યોધનં શત્રું કર્ણદુઃખાસનાવપિ ।
પ્રોવાચેદં સુસંરબ્ધો ભીમઃ સપરુષં વચઃ ॥

અન્ધસ્ય નૃપતેઃ પુત્રા મયા પરિઘવાહુના ।
નીતા લોકમમું સર્વે નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રયોધિનઃ ॥

ઇમૌ તૌ પરિઘપ્રખ્યૌ ભુજૌ મમ દુરાસદૌ ।
યયોરન્તરમાસાદ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ક્ષયં ગતાઃ ॥

તાવિમૌ ચન્દનેનાકૌ વન્દનીયૌ ચ મે ભુજૌ ।
યાભ્યાં દુર્યોધનો નીતઃ ક્ષયં સસુતબાન્ધવઃ ॥

એતાસ્ચાન્યાશ્ચ વિવિધાઃ શલ્યભુતા નરાધિપઃ ।
વૃકોદરસ્ય તા વાચઃ શ્રુત્વા નિર્વેદમાગમત્ ॥

સા ચ બુદ્ધિમતી દેવી કાલપર્યાયવેદિની । ગાન્ધારી સર્વધર્મજ્ઞા તાન્યલીકાનિ શુશ્રુવે ।
કુન્તીં વર્યા તુ સંવીક્ષ્ય શાપે નાસ્યાકરોન્મતિ

તતઃ પઞ્ચદશે વર્ષે સમતીતે નરાધિપઃ ।
રાજા નિર્વેદમાપેદે ભીમવાગ્બાણપીડિતઃ ॥

સુખાસક્તં કૃચ્છ્રપરં જ્ઞાત્વા ચૈવ યુધિષ્ઠિરમ્ । તપોયોગાત્તપસ્તપ્તું મનશ્ચક્રે મહામતિઃ ॥

નાન્વબુધ્યત તદ્રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
શ્વેતાશ્વોવાઽથકુન્તી વા દ્રૌપદી વા યશસ્વિની ॥

માદ્રીપુત્રૌ ચ ભીમસ્ય મતં તાવન્વવર્તતામ્ ।
રાજ્ઞસ્તુ ચિત્તં રક્ષન્તૌ નોચતુઃ સ્વયમપ્રિયમ્ ॥

તતઃ સમાનયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સુહૃજ્જનમ્ ।
બાષ્પસન્દિગ્ધમત્યર્થમિદમાહ ચ તાન્ભૃશમ્ ॥

વિદિતં ભવતામેતદ્યથા વૃત્તઃ કુરુક્ષયઃ ।
મમાપરાધાત્તત્સર્વમિતિ જ્ઞેયં તુ કૌરવાઃ ॥

યોઽહં દુષ્ટમતિં મન્દો જ્ઞાતીનાં ભયવર્ધનમ્ । દુર્યોધનં કૌરવાણામાધૈપત્યેઽભ્યષેચયમ્ ।
યચ્ચાહં વાસુદેવસ્ય નાશ્રૌષં વાક્યમર્થવત્ ॥

વધ્યતાં સાધ્વયં પાપઃ સામાત્ય ઇતિ દુર્મતિઃ ।
પુત્રસ્નેહાભિભૂતસ્તુ હિતમુક્તો મનીષિભિઃ ॥

વિદુરેણાથ ભીષ્મેણ દ્રોણેન ચ કૃપેણ ચ । પદેપદે ભગવતા વ્યાસેન ચ મહાત્મના ।
સઞ્જયેનાથ ગાન્ધાર્યા તદિદં તપ્યતે મયા ॥

યચ્ચાહં પાણ્ડુપુત્રેષુ ગુણવત્સુ મહાત્મસુ ।
ન ન્યસ્તવાઞ્શ્રિયં દીપ્તાં પિતૃપૈતામહીમિમામ્ ॥

વિનાશં પશ્યમાનો હિ સર્વરાજ્ઞાં ગદાગ્રજઃ ।
એતચ્છ્રેયસ્તુ પરમમમન્યત જનાર્દનઃ ॥

સોહમેતાન્યલીકાનિ દુર્વૃત્તાન્યાત્મનસ્તદા ।
હૃદયે શલ્યભૂતાનિ ધારયામિ સહસ્રશઃ ॥

વિશેષતસ્તુ દહ્યામિ વર્ષે પઞ્ચદશેઽદ્ય વૈ ।
અસ્ય પાપસ્ય શુદ્ધ્યર્થં નિયતોસ્મિ સુદુર્મતિઃ ॥

ચતુર્થે નિયતે કાલે કદાચિદપિ ચાષ્ટમે ।
તૃષ્ણાવિનયનં ભુઞ્જે ગાન્ધારી વેદ તન્મમ ॥

કરોત્યાહારમિતિ માં સર્વઃ પરિજનઃ સદા ।
યુધિષ્ઠિરભયાદેતિ ભૃશં તપ્યતિ પાણ્ડવઃ ॥

ભૂમૌ શયે જપ્યપરો દર્ભષ્વજિનસંવૃતઃ ।
નિયમવ્યપદેશેન ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ॥

અહં પુત્રશતં વીરં સઙ્ગ્રામેષ્વપલાયિનમ્ ।
નાનુતપ્યે હતં તત્ર ક્ષત્રધર્મં હિ તં વિદુઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ધર્મરાજાનમભ્યભાષત કૌરવઃ ।
ભદ્રં તે યાદવીમાતર્વચશ્ચેદં નિબોધ મે ॥

સુખમધ્યુષિતઃ પુત્ર ત્વયા સુપરિપાલિતઃ ।
મયા દાનાનિ દત્તાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ પુનઃપુનઃ ॥

પ્રકૃષ્ટં ચ મયા પુત્ર પુણ્યં ચીર્ણં યથાબલમ્ ।
ગાન્ધારી હતપુત્રેયં ધૈર્યેણોદીક્ષતે ચ મામ્ ॥

દ્રૌપદ્યા હ્યપકર્તારસ્તવ ચૈશ્વર્યહારિણઃ ।
સમતીતા નૃશંસાસ્તે સ્વધર્મેણ હતા યુધિ ॥

ન તેષુ પ્રતિકર્તવ્યં પશ્યામિ કુરુનન્દન ।
સર્વે શસ્ત્રજિતાઁલ્લોકાન્ગતાસ્તેઽભિમુખં હતાઃ ॥

આત્મનસ્તુ હિતં પુણ્યં પ્રતિકર્તવ્યમદ્ય તે ।
ગાન્ધાર્યાશ્ચૈવ રાજેન્દ્ર તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥

ત્વં તુ શસ્ત્રભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ સતતં ધર્મવત્સલઃ ।
રાજા ગુરુઃ પ્રાણભૃતાં તસ્માદેતદ્બ્રવીમ્યહમ્ ॥

અનુજ્ઞાતસ્ત્વયા વીર સંશ્રયેયં વનાન્યહમ્ ।
ચીરવલ્કલભૃદ્રાજન્ગાન્ધાર્યા સહિતોઽનયા ॥

તવાશિષઃ પ્રયુઞ્જાનો ભવિષ્યામિ વનેચરઃ । ઉચિતં નઃ કુલે તાત સર્વેષાં ભરતર્ષભ ।
પુત્રેષ્વૈશ્ચર્યમાધાય વયસોન્તે વનં નૃપ ॥

તત્રાહં વાયુભક્ષો વા નિરાહારોપિ વા વસન્ ।
પત્ન્યા સહાનયા વીર ચરિષ્યામિ તપઃ પરમ્ ॥

ત્વં ચાપિ ફલભાક્તાત તપસઃ પાર્થિવો હ્યસિ ।
ફલભાજો હિ રાજાનઃ કલ્યાણસ્યેતરસ્ય વા ॥