મહાભારત · અધ્યાય 16.31

વનવાસં ગતે વિપ્ર ધૃતરાષ્ટ્રે મહીપતૌ ।
સભાર્યે નૃપશાર્દૂલે વધ્વા કુન્ત્યા સમન્વિતે ॥

વિદુરે ચાપિ ધર્મજ્ઞે ધર્મરાજં વ્યપશ્રિતે ।
વસત્સુ પાણ્ડુપુત્રેષુ સર્વેષ્વાશ્રમમણ્ડલે ॥

યત્તદાશ્ચર્યમિતિ વૈ કરિષ્યામીત્યુવાચ હ ।
વ્યાસઃ પરમતેજસ્વી મહર્ષિસ્તદ્વદસ્વ મે ॥

વનવાસે ચ કૌરવ્યાઃ કિયન્તં કાલમચ્યુતઃ ।
યુધિષ્ઠિરો નરપતિર્ન્યવસત્સજનસ્તદા ॥

કિમાહારાશ્ચ તે તત્ર સસૈન્યા ન્યવસન્પ્રભો ।
સાન્તઃપુરા મહાત્માન એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વનવાસગતં રાજન્ધૃતરાષ્ટ્રં મહીપતિમ્ ।
યુધિષ્ઠિરોઽભ્યયાદ્દ્રષ્ટું સસૈન્યો ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥

પ્રથમે દિવસે ચૈષામાપો મૂલં ફલં તથા ।
ભોજનં ભૂમિશય્યા ચ તત્રાસીદ્ભરતર્ષભ ॥

તેઽનુજ્ઞાતાસ્તદા રાજન્કુરુરાજેન પાણ્ડવાઃ ।
વિવિધાન્યન્નપાનાનિ શય્યાશ્ચૈવાભજન્વને ॥

માસમેકં વિજહ્રુસ્તે સસૈન્યાન્તઃપુરો વને ।
અથ તત્રાગમદ્વ્યાસો યથોક્તં તે મયાઽનઘ ॥

તથા ચ તેષાં સર્વેષાં કથાભિર્નૃપસન્નિધૌ ।
વ્યાસન્વાસ્ય તં રાજન્નાજગ્મુર્મુનયોઽપરે ॥

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ દેવલશ્ચ મહાતપાઃ ।
વિશ્વાવસુસ્તુમ્બુરુશ્ચ ચિત્રસેનશ્ચ ભારત ॥

તેષામપિ યથાન્યાયં પૂજાં ચક્રે મહાતપાઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રાભ્યનુજ્ઞાતઃ કુરરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

નિષેદુસ્તે તતઃ સર્વે પૂજાં પ્રાપ્ય યુધિષ્ઠિરાત્ ।
આસનેષુ ચ પુણ્યેષુ બર્હિણેષુ વરેષૌ ચ ॥

તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ સ તુ રાજા મહામતિઃ ।
પાણ્ડુપુત્રૈઃ પરિવૃતો નિષસાદ કુરૂદ્વહ ॥

ગાન્ધારી ચૈવ કુન્તી ચ દ્રૌપદી સાત્વતી તથા ।
સ્ત્રિયશ્ચાન્યાસ્તથાઽન્યાભિઃ સહોપવિવિશુસ્તતઃ ॥

તેષાં તત્ર કથા દિવ્યા ધર્મિષ્ઠાશ્ચાભવન્નૃપ ।
રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં દેવાસુરવિભિશ્રિતાઃ ॥

તતઃ કથાન્તે વ્યાસસ્તં પ્રજ્ઞાચક્ષુષમીશ્વરમ્ ।
પ્રોવાચ વદતાંશ્રેષ્ઠઃ પુનરેવ સ તદ્વચઃ ॥

પ્રીયમાણો મહાતેજાઃ સર્વવેદવિદાંવરઃ ।
વિદિતં મમ રાજેન્દ્ર યત્તે હૃદિ વિવક્ષિતમ્ ॥

દહ્યમાનસ્ય શોકેન તવ પુત્રકૃતેન વૈ ।
ગાન્ધાર્યાશ્ચૈવ યદ્દુઃખં હૃદિ તિષ્ટતિ નિત્યદા ॥

કુન્ત્યાશ્ચ યન્મહારાજ દ્રૌપદ્યાશ્ચ હૃદિ સ્થિતમ્ । યચ્ચ ધારયતે તીવ્રં દુઃખં પુત્રવિનાશજમ્ ।
સુભદ્રા કૃષ્ણભગિની તચ્ચાપિ વિદિતં મમ ॥

શ્રુત્વા સમાગમમિમં સર્વેષાં વસ્તતો નૃપ ।
સંશયચ્છેદનાર્થાય પ્રાપ્તઃ કૌરવનન્દન ॥

ઇમે ચ દેવગન્ધર્વાઃ સર્વે ચેમે મહર્ષયઃ ।
પશ્યન્તુ તપસો વીર્યમદ્ય મે ચિરસમ્ભૃતમ્ ॥

તદુચ્યતાં મહાપ્રાજ્ઞ કં કામં પ્રદદામિ તે ।
પ્રવણોસ્મિ વરં દાતું પશ્ય મે તપસો બલમ્ ॥

એવમુક્તઃ સ રાજેન્દ્રો વ્યાસેનામિતબુદ્ધિના ।
મુહૂર્તમિવ સઞ્ચિન્ત્ય વચનાયોપચક્રમે ॥

ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતશ્ચ સફલં જીવિતં ચ મે ।
યન્મે સમાગમોઽદ્યેહ ભવદ્ભિઃ સહ સાધુભિઃ ॥

અદ્ય ચાપ્યવગચ્છામિ ગતિમિષ્ટામિહાત્મનઃ ।
બ્રહ્મકલ્પૈર્ભવદ્ભિર્યત્સમેતોઽહં તપોધનાઃ ॥

દર્શનાદેવ ભવતાં પૂતોઽહં નાત્ર સંશયઃ ।
વિદ્યતે ન ભયં ચાપિ પરલોકે મમાનઘાઃ ॥

કિન્તુ તસ્ય સુદુર્બુદ્ધેર્મન્દસ્યાપનયૈર્ભૃશમ્ ।
દૂયતે મે મનો નિત્યં સ્મરતઃ પુત્રગૃદ્ધિનઃ ॥

અપાપાઃ પાણ્ડવા યેન નિકૃતાઃ પાપબુદ્ધિના ।
ઘાતિતા પૃથિવી યેન સહયા સનરદ્વિપા ॥

રાજાનશ્ચ મહાત્માનો નાનાજનપદેશ્વરાઃ ।
આગમ્ય મમ પુત્રાર્થે સર્વે મૃત્યુવશં ગતાઃ ॥

યે તે પિતૄશ્ચં દારાંશ્ચ પ્રાણાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્ ।
પરિત્યજ્ય ગતાઃ શૂરાઃ પ્રેતરાજનિવેશનમ્ ॥

કા નુ તેષાં ગતિર્બ્રહ્મન્મિત્રાર્થે યે હતા મૃધે ।
તથૈવ પુત્રપૌત્રાણાં મમ યે નિહતા યુધિ ॥

દૂયતે મે મનોઽભીક્ષ્ણં ઘાતયિત્વા મહાબલમ્ ।
ભીષ્મં શાન્તનવં વૃદ્ધં દ્રોણં ચ દ્વિજસત્તમમ્ ॥

મમ પુત્રેણ મૂઢેન પાપેનાકૃતબુદ્ધિના ।
ક્ષયં નીતં કુલં દીપ્તં પૃથિવીરાજ્યમિચ્છતા ॥

એતે મદર્થે પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્ । ભોગાંશ્ચ વિવિધાંસ્તાત ઇષ્ટાપુર્તાંસ્તથૈવ ચ ।
પરિત્યજ્ય ગતાઃ શૂરાઃ પ્રેતરાજનિવેશનમ્ ॥

એતત્સર્વમનુસ્મૃત્ય દહ્યમાનો દિવાનિશમ્ ।
ન શાન્તિમધિગચ્છામિ દુઃખશોકસમાહતઃ ॥

ઇતિ મે ચિન્તયાનસ્ય પિતઃ શાન્તિર્ન વિદ્યતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા વિવિધં તસ્ય રાજર્ષેઃ પરિદેવિતમ્ ।
પુનર્નવીકૃતઃ શોકો ગાન્ધાર્યા જનમેજય ॥

કુન્ત્યા દ્રુપદપુત્ર્યાશ્ચ સુભદ્રાયાસ્તથૈવ ચ ।
તાસાં ચ વરનારીણાં વધૂનાં કૌરવસ્ય હ ॥

પુત્રશોકસમાવિષ્ટા ગાન્ધારી ત્વિદમબ્રવીત્ ।
શ્વશુરં બદ્ધનયના દેવી પ્રાઞ્જલિરુત્થિતા ॥

લોકાન્તરગતાન્પુત્રાનયં કાઙ્ક્ષતિ માનદ । તચ્ચાસ્ય માસં જ્ઞાતં ભગવંસ્તપસા ત્વયા ॥

ષોડશેમાનિ વર્ષાણિ ગતાનિ મુનિપુઙ્ગવ ।
અસ્ય રાજ્ઞોહતાન્પુત્રાઞ્શોચતો ન શમો વિભો ॥

પુત્રશોકસમાવિષ્ટો નિઃશ્વસન્હ્યેષ ભૂમિપઃ ।
ન શેતે વસતીઃ સર્વા ધૃતરાષ્ટ્રો મહામુને ॥

લોકાનન્યાન્સમર્થોસિ સ્રષ્ટું સર્વાંસ્તપોબલાત્ ।
કિમુ લોકાન્તરગતાન્રાજ્ઞો દર્શયિતું સુતાન્ ॥

ઇયં ચ દ્રૌપદી કૃષ્ણા હતજ્ઞાતિસુતા ભૃશમ્ ।
શોચત્યતીવ સર્વાસાં સ્નુષાણાં દયિતા સ્નુષા ॥

તથા કૃષ્ણસ્ય ભગિની સુભદ્રા ભદ્રભાષિણી ।
સૌભદ્રકવધસન્તપ્તા ભૃશં શોચતિ ભામિની ॥

ઇયં ચ ભૂરિશ્રવસો ભાર્યા પરમસમ્મતા ।
ભર્તૃવ્યસનશોકાર્તા ભૃશં શોચતિ ભામિની ॥

યસ્યાસ્તુ શ્વશુરો ધીમાન્બાહ્લિકઃ સ કુરૂદ્વહઃ ।
નિહતઃ સોમદત્તશ્ચ પિત્રા સહ મહારણે ॥

શ્રીમતોસ્ય મહાબુદ્ધેઃ સઙ્ગ્રામેષ્વપલાયિનઃ ।
પુત્રસ્ય તે પુત્રશતં નિહતં યદ્રણાજિરે ॥

તસ્ય ભાર્યાશતમિદં દુઃખશોકસમાહતમ્ । પુનઃપુનર્વર્ધયાનં શોકં રોજ્ઞો મમૈવ ચ ।
હતાહારેણ મહતા મામુપાસ્તે મહામુને ॥

યે ચ શૂરા મહાત્માનઃ શ્વશુરા મે મહારથાઃ ।
સોમદત્તપ્રભૃતયઃ કા નુ તેષાં ગતિઃ પ્રભો ॥

તવ પ્રસાદાદ્ભગવન્વિશોકોઽયં મહીપતિઃ ।
કુર્યાત્કાલમહં ચેયં વધૂસ્તવ મહામુને ॥

ઇત્યુક્તવત્યાં ગાન્ધાર્યાં કુન્તી વ્રતકૃશાનના ।
પ્રચ્ચન્નજાતં પુત્રં તુ સસ્મારાદિત્યસન્નિભમ્ ॥

તામૃષિર્વરદો વ્યાસો દૂરશ્રવણદર્શનઃ ।
અપશ્યદ્દુઃખિતાં દેવીં માતરં સવ્યસાચિનઃ ॥

તામુવાચ તતો વ્યાસો યત્તે કાર્યં વિવક્ષિતમ્ ।
તદ્બૂહિ ત્વં મહાભાગે યત્તે મનસિ વર્તતે ॥

શ્વશુરાય તત કુન્તી પ્રણમ્ય શિરસા તદા ।
ઉવાચ વાક્યં સવ્રીડા વિવૃણ્વાના પુરાતનમ્ ॥