મહાભારત · અધ્યાય 15.8

એવમુક્તઃ સ બીભત્સુર્માતુલેનિ પરન્તપ ।
દુર્મના દીનવદનો વસુદેવમુવાચ હ ॥

નાહં વૃષ્ણિપ્રવીરેણ બન્ધુભિશ્ચૈવ માતુલ ।
વિહીનાં પૃથિવીં દ્રષ્ટું શક્તશ્ચિરમિહ પ્રભો ॥

રાજા ચ ભીમસેનશ્ચ સહદેવશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
નકુલો યાજ્ઞસેની ચ ષડેકમનસો વયમ્ ॥

રાજ્ઞઃ સન્ક્રમણે ચાપિ કામોઽયં નિત્યમેવ હિ ।
તમિમં વિદ્ધિ સમ્પ્રાપ્તં કાલં કાલવિદાંવર ॥

સર્વથા વૃષ્ણિદારાંસ્તુ બાલં વૃદ્ધં તથૈવ ચ ।
નયિષ્યે પરિગૃહ્યાહમિન્દ્રપ્રસ્થમરિન્દમ ॥

ઇત્યુક્ત્વા દારુકમિદં વાક્યમાહ ધનઞ્જયઃ ।
અમાત્યાન્વૃષ્ણિવીરાણાં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ માચિરમ્ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં સુધર્માં યાદવીં સભામ્ ।
પ્રવિવેશાર્જુનઃ શૂરઃ શોચમાનો મહાભુજઃ ॥

તમાસનગતં તત્ર સર્વાઃ પ્રકૃતયસ્તથા ।
બ્રાહ્મણા નાગરાસ્તત્ર પરિવાર્યોપતસ્થિરે ॥

તાન્દીનમનસઃ સર્વાન્વિમૂઢાન્ગતચેતસઃ ।
ઉવાચેદં વચઃ કાલે પાર્થો દીનતરસ્તથા ॥

શક્રપ્રસ્થમહં નેષ્યે પૃષ્ણન્ધકજનં સ્વયમ્ ।
ઇદં તુ નગરં સર્વં સમુદ્રઃ પ્લાવયિષ્યતિ ॥

સજ્જીકુરુત યાનાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
વજ્રોઽયં ભવતાં રાજા શક્રપ્રસ્થે ભવિષ્યતિ ॥

સપ્તમે દિવસે ચૈવ રવૌ વિમલ ઉદ્ગતે ।
બહિર્વત્સ્યામહે સર્વે સજ્જીભાવત માચિરમ્ ॥

ઇત્યુક્તાસ્તેન તે સર્વે પાર્થેનાક્લિષ્ટકર્મણા ।
સજ્જમાશુ તતશ્ચક્રુઃ સ્વસિદ્ધ્યર્થં સમુત્સુકાઃ ॥

તાં રાત્રિમવસત્પાર્થઃ કેશવસ્ય નિવેશને ।
મહતા શોકમોહેન સહસાઽભિપરિપ્લુતઃ ॥

શ્વોભૂતેઽથ તતઃ શૌરિર્વસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
યુક્ત્વાઽત્માનં મહાતેજા જગામ ગતિમુત્તમાં ॥

તતઃ શબ્દો મહાનાસીદ્વસુદેવનિવેશને ।
દારુણઃ ક્રોશતીનાં ચ રુદતીનાં ચ યોષિતામ્ ॥

પ્રકીર્ણમૂર્ધજાઃ સર્વા વિમુક્તાભરણસ્રજઃ । ઉરાંસિ પાણિભિર્ઘ્નન્ત્યો વ્યલપન્તકરુણં સ્ત્રિયઃ ।

તં દેવકી ચ ભદ્રા ચ રોહિણી મદિરા તથા ।
અન્વારોઢું વ્યવસિતા ભર્તારં યોષિતાં વરાઃ ॥

તતઃ શૌરિં નૃયુક્તેન બહુમૂલ્યેન ભારત ।
યાનેન મહતા પાર્થો બહિર્નિષ્ક્રામયત્તદા ॥

તમન્વયુસ્તત્રતત્રં દુઃખસોકસમન્વિતાઃ ।
દ્વારકાવાસિનઃ સર્વે પૌરજાનપદા હિતાઃ ॥

તસ્યાશ્વમેધિકં છત્રં દીપ્યમાનાશ્ચ પાવકાઃ ।
પુરસ્તાત્તસ્ય યાનસ્ય યાજકાશ્ચ તતો યયુઃ ॥

અનુજગ્મુશ્ચ તં વીરં દેવ્યસ્તા વૈ સ્વલઙ્કૃતાઃ ॥
સ્ત્રીસહસ્રૈઃ પરિવૃતા વધૂભિશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

યસ્તુ દેશઃ પ્રિયસ્તસ્ય જીવતોઽભૂન્મહાત્મનઃ ।
તત્રૈનમુપસન્કલ્પ્ય વિતૃમેધં પ્રચક્રિરે ॥

તં ચિતાગ્નિગતં વીરં શૂરપુત્રં વરાઙ્ગનાઃ ।
તતોન્વારુરુહુઃ પત્ન્યશ્ચતસ્રઃ પતિલોકગાઃ ॥

તં વૈ ચતસૃભિઃ સ્ત્રીભિરન્વિતં પાણ્ડુનન્દનઃ ।
અદાહયચ્ચન્દનૈશ્ચ ગન્ધૈરુચ્ચાવચૈરપિ ॥

તતઃ પ્રાદુરભૂચ્છબ્દઃ સમિદ્ધસ્ય વિભાવસોઃ ।
સામગાનાં ચ નિર્ઘોષો નરાણાં રુદતામપિ ॥

તતો વજ્રપ્રધાનાસ્તે વૃષ્ણ્યન્ધકકુમારકાઃ । સર્વે ચૈવોદકં ચક્રુઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ।

અલુપ્તધર્મસ્તં ધર્મં કારયિત્વા સ ફલ્ગુનઃ ।
જગામ વૃષ્ણયો યત્ર વિનષ્ટા ભરતર્ષભ ॥

સ તાન્દૃષ્ટ્વા નિપતિતાન્કદને ભૃશદુઃખિતઃ ।
બભૂવાતીવ કૌરવ્યઃ પ્રાપ્તકાલં ચકાર હ ॥

યથાપ્રધાનતશ્ચૈવ ચક્રે સર્વાસ્તથા ક્રિયાઃ ।
યે હતા બ્રહ્મશાપેન મુસલૈરેરકોદ્ભવૈઃ ॥

તતો ભગવતો દેહં દૃષ્ટ્વા શિષ્યઃ પ્રલપ્ય ચ । સ્મૃત્વા તદ્વચનં સર્વં મોહશોકોપબૃંહિતઃ ॥

તતઃ શરીરે રામસ્ય વાસુદેવસ્ય ચોભયોઃ ।
અન્વીક્ષ્ય દાહયામાસ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ ॥

સ તેષાં વિધિવત્કૃત્વા પ્રેતકાર્યાણિ પાણ્ડવઃ ।
સપ્તમે દિવસે પ્રાયાદ્રથમારુહ્ય સત્વરઃ ॥

અશ્વયુક્તૈ રથૈશ્ચાપિ ગોખરોષ્ટ્રયુતૈરપિ ।
સ્ત્રિયસ્તા વૃષ્ણિવીરાણાં રુદન્ત્યઃ શોકકર્શિતાઃ ॥

અનુજગ્મુર્મહાત્માનં પાણ્ડુપુત્રં ધનઞ્જયમ્ ।
ભૃત્યાશ્ચાન્ધકવૃષ્ણીનાં સાદિનો રથિનશ્ચ યે ॥

વીરહીના વૃદ્ધબાલાઃ પૌરજાનપદાસ્તથા ।
યયુસ્તે પરિવાર્યાથ કલત્રં પાર્થશાસનાત્ ॥

કુઞ્જરૈશ્ચ ગજારોહા યયુઃ શૈલનિર્ભસ્તથા ।
સપાદરક્ષૈઃ સંયુક્તાઃ સોત્તરાયુધિકા યયુઃ ॥

પુત્રાશ્ચાન્ધકવૃષ્ણીનાં સર્વે પાર્થમનુવ્રતાઃ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ મહાધનાઃ ॥

દશ ષટ્ ચ સહસ્રાણિ વાસુદેવાવરોધનમ્ ।
પુરસ્કૃત્ય યયુર્વજ્રં પૌત્રં કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ ॥

બહૂનિ ચ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકસ્ત્રીણાં હતનાથાનિ નિર્યયુઃ ॥

તત્સાગરસમપ્રખ્યં વૃષ્ણિચક્રં મહર્દ્ધિમત્ ।
ઉવાહ રથિનાંશ્રેષ્ઠઃ પાર્થઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥

નિર્યાતે તુ જને તસ્મિન્સાગરો મકરાલયઃ ।
દ્વારકાં રત્નસમ્પૂર્ણાં જલેનાપ્લાવયત્તદા ॥

યદ્યદ્ધિ પુરુષવ્યાઘ્રો ભૂમેસ્તસ્યા વ્યમુઞ્ચત ।
તત્તત્સમ્પ્લાવયામાસ સલિલેન સ સાગરઃ ॥

તદદ્ભુતમભિપ્રેક્ષ્ય દ્વારકાવાસિનો જનાઃ ।
તૂર્ણાત્તૂર્ણતરં જગ્મુરહો દૈવમિતિ બ્રુવન્ ॥

કાનનેષુ ચ રમ્યેષુ પર્વતેષુ નદીષુ ચ ।
નિવસન્નાનયામાસ વૃષ્ણિદારાન્ધનઞ્જયઃ ॥

સ પઞ્ચનદમાસાદ્ય ધીમાનતિસમૃદ્ધિમત્ ।
દેશે ગોપશુધાન્યાઢ્યે નિવાસમકરોત્પ્રભુઃ ॥

તતો લોભઃ સમભવદ્દસ્યૂનાં નિહતેશ્વરાઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો નીયમાનાઃ પાર્થેનૈકેન ભારત ॥

તતસ્તે પાપકર્માણો લોભોપહતચેતસઃ ।
આભીરા મન્ત્રયામાસુઃ સમેત્યાશુભદર્શનાઃ ॥

અયમેકોઽર્જુનો ધન્વી વૃદ્ધબાલં હતેશ્વરમ્ ।
નયત્યસ્માનતિક્રમ્ય્ યોધાશ્ચેમે હતૌજસઃ ॥

તતો યષ્ટિપ્રહરણા દસ્યવસ્તે સહસ્રશઃ ।
અભ્યધાવન્ત વૃષ્ણીનાં તં જનં લોપ્ત્રહારિણઃ ॥

મહતા સિંહનાદેન ત્રાસયન્તઃ પૃથગ્જનમ્ ।
અભિપેતુર્ધનાર્થં તે કાલપર્યાયચોદિતાઃ ॥

તતો નિવૃત્તઃ કૌન્તેયઃ સહસા સપદાનુગઃ ।
ઉવાચ તાન્મહાબાહુરર્જુનઃ પ્રહસન્નિવ ॥

નિવર્તધ્વમધર્મજ્ઞા યદિ જીવિતુમિચ્છથ ।
ઇદાનીં શરનિર્ભિન્નાઃ શોચધ્વં નિહતા મયા ॥

તથોક્તાસ્તેન વીરેણિ કદર્તીકૃત્ય તદ્વચઃ ।
અભિપેતુર્જનં મૂઢા વાર્યમાણાઃ પુનઃપુનઃ ॥

તતોઽર્જુનો ધનુર્દિવ્યં ગાણ્ડીવમજરં મહત્ ।
કઆરોપયિતુમારેભે યત્નાદિવ કથઞ્ચન ॥

ચકાર સજ્યં કૃચ્છ્રેણિ સમ્ભ્રમે તુમુલે સતિ ।
ચિન્તયામાસ શસ્ત્રાણિ ન ચ સસ્માર તાન્યપિ ॥

વૈકૃતં તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા ભુજવીર્ય તથા યુધિ ।
દિવ્યાનાં ચ મહાસ્ત્રાણાં વિનાશાદ્વ્રીડિતોઽભવત્ ॥

વૃષ્ણિયોધાશ્ચ તે સર્વે ગજાશ્વરથયોધિનઃ ।
ન શેકુરાવર્તયિતું હ્રિયમાણં સ્વકં ધનમ્ ॥

કલત્રસ્ય બહુત્વાદ્ધિ સમ્પતન્સુ તતસ્તતઃ ।
પ્રયત્નમકરોત્પાર્થો જનસ્ય પરિરક્ષણે ॥

મિષતાં સર્વયોધાનાં તતસ્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ ।
સમન્તતોવકૃષ્યન્ત કામાચ્ચાન્યાઃ પ્રવવ્રજુઃ ॥

તતો ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ શરૈઃ પાર્થો ધનઞ્જયઃ ।
જઘાન દસ્યૂન્સોદ્વેગો વૃષ્ણિભૃત્યૈઃ સહસ્રશઃ ॥

ક્ષણેન તસ્ય તે રાજન્ક્ષયં જગ્મુરજિહ્મગાઃ ।
અક્ષયા હિ પુરા ભૂત્વા ક્ષીણાઃ ક્ષતજભોજનાઃ ॥

સ શરક્ષયમાસાદ્ય દુઃખશોકસમાહતઃ ।
ધનુષ્કોટ્યા તદા દસ્યૂનવધીત્પાકશાસનિઃ ॥

[પ્રેક્ષતસ્ત્વેવ પાર્થસ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવરસ્ત્રિયઃ । જગ્મુરાદાય તે મ્લેચ્છાઃ સમન્તાજ્જનમેજય ॥ ]

ધનઞ્જયસ્તુ દૈવં તન્મનસાઽચિન્તયત્પ્રભુઃ ।
દુઃખસોકસમાવિષ્ટો નિઃશ્વાસપરમોઽભવત્ ॥

અસ્ત્રાણાં ચ પ્રણાશેન બાહુવીર્યસ્ય ચ ક્ષયાત્ ।
ધનુષશ્ચાવિધેયત્વાચ્છરાણાં સન્ક્ષયેણ ચ ॥

બભૂવ વિમનાઃ પાર્થો દૈવમિત્યુનુચિન્તયન્ ।
ન્યવર્તત તતો રાજન્નેદમસ્તીતિ ચિન્તયન્ ॥

તતઃ શેષં સમાદાય કલત્રસ્ય મહામતિઃ ।
હૃતભૂયિષ્ઠરત્નસ્ય કુરુક્ષેત્રમવાતરત્ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્યાનુમતે વંશકર્તૄન્કુમારકાન્ ।
ન્યવેશયત કૌરવ્યસ્તત્રતત્ર ધનઞ્જયઃ ॥

હાર્દિક્યતનયં પાર્થો નગરે મૃત્તિકાવતે । અશ્વપતિં ખાણ્ડવારણ્યે રાજ્યે તત્ર ન્યેવશયત્ ।
ભોજરાજકલત્રં ચ હૃતશેષં નરોત્તમઃ ॥

તથા વૃદ્ધાંશ્ચ બાલાંશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચાદાય પાણ્ડવઃ ।
વીરૈર્વિહીનાન્સર્વાંસ્તાઞ્શક્રપ્રસ્થે ન્યવેશયત્ ॥

યૌયુધાનિં સરસ્વત્યાઃ પુત્રં સાત્યકિનઃ પ્રિયમ્ ।
ન્યવેશયત ધર્માત્મા વૃદ્ધબાલપુરસ્કૃતમ્ ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થે દદૌ રાજ્યં વ્રજ્રાય પરવીરહા ।
વજ્રેણાક્રૂરદારાસ્તુ વાર્યમાણાઃ પ્રવવ્રજુઃ ॥

રુક્મિણી ત્વથ ગાન્ધારી શૈબ્દા હૈમવતીત્યપિ ।
દેવી જીમ્બવતી ચૈવ વિવિશુર્જાતવેદસમ્ ॥

સત્યભામા તથૈવાન્યા દેવ્યઃ કૃષ્ણસ્ય સમ્મતાઃ ।
વનં પ્રવિવિશૂ રાજંસ્તાપસ્યે કૃતનિશ્ચયાઃ ॥

દ્વારકાવાસિનો યે પુરુષાઃ પાર્થમભ્યયુઃ ।
યથાર્હં સંવિભજ્યૈનાન્વજ્રે પર્યદદજ્જયઃ ॥

સ તત્કૃત્વા પ્રાપ્તકાલં બાષ્ણેણાપિહિતોઽર્જુનઃ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં દદર્શાસીનમાશ્રમે ॥