મહાભારત · અધ્યાય 14.97

એવમાત્મોદ્ભવં સર્વં યગદુદ્દિશ્ય કેશવઃ ।
ધર્માન્ધર્માત્મજસ્યાથ પુણ્યાનકથયત્પ્રભુઃ ॥

શૃણુ પાણ્ડવ તત્વેન પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
કથ્યમાનં મયા પુણ્યં ધર્મશાસ્ત્રફલં મહત્ ॥

યઃ શૃણોતિ શુચિર્ભૂત્વા એકચિત્તસ્તપોયુતઃ ।
સ્વર્ગ્યં યશસ્યામાયુષ્યં ધર્મં જ્ઞેયં યુધિષ્ઠિર ॥

શ્રદ્દધાનસ્ય તસ્યેહ યત્પાપં પૂર્વસઞ્ચિતમ્ ।
વિનશ્યત્યાશુ તત્સર્વં મદ્ભક્તસ્ય વિશેષતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં શ્રુત્વા વચઃ પુણ્યં સત્યં કેશવભાષિતમ્ ।
પ્રહૃષ્ટમનસો ભૂત્વા ચિન્તયન્તોઽદ્ભુતં પરમ્ ॥

દેવબ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
ભૂતા યક્ષગ્રહાશ્ચૈવ ગુહ્યકા ભુજગાસ્તથા ॥

વાલખિલ્યા મહાત્માનો યોગિનસ્તત્વદર્શિનઃ ।
તથા ભાગવતાશ્ચાપિ પઞ્ચકાલમુપાસકાઃ ॥

કૌતૂહલસમાવિષ્ટાઃ પ્રહૃષ્ટૈન્દ્રિયમાનસાઃ । શ્રોતુકામાઃ પરં ધર્મં વૈષ્ણવં ધર્મશાસનમ્ ।
હૃદિ કર્તું ચ તદ્વાક્યં પ્રણેમુઃ શિરસા નતાઃ ॥

તતસ્તાન્વાસુદેવેન દૃષ્ટાન્દિવ્યેન ચક્ષુષા । વિમુક્તપાપાનાલોક્ય પ્રણમ્ય શિરસા હરિમ્ ।
પપ્રચ્છ કેશવં ધર્મં ધર્મપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કીદૃશી બ્રાહ્મણસ્યાથ ક્ષત્રિયસ્યાપિ કીદૃશી ।
વૈશ્યસ્ય કીદૃશી દેવ ગતિઃ શૂદ્રસ્ય કીદૃશી ॥

કથં બધ્યેત પાશેન બ્રાહ્મણસ્તુ યમાલયે । ક્ષત્રિયો વાથ વૈશ્યો વા શૂદ્રો વા બધ્યતે કથમ્ ।
એતત્કર્મફલં બ્રૂહિ લોકનાથ નમોસ્તુ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પૃષ્ટોઽથ કેશવો હ્યેવં ધર્મપુત્રેણ ધીમતા ।
ઉવાચ સંસારગતિં ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કર્મજામ્ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ વર્ણક્રમેણૈવ ધર્મં ધર્મભૃતાં વર ।
નાસ્તિ કિઞ્ચિન્નરશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણસ્ય તુ દુષ્કૃતમ્ ॥

શિખાંયજ્ઞોપવીતા યે સન્ધ્યાં યે ચાપ્યુપાસતે ।
યૈશ્ચ પૂર્ણાહુતિઃ પ્રાપ્તા વિધિવજ્જુહ્વતે ચ યે ॥

વૈશ્વદેવં ચ યે ચક્રુઃ પૂજયન્ત્યતિથીંશ્ચ યે ।
નિત્યં સ્વાધ્યાયશીલાશ્ચ જપયજ્ઞપરાશ્ચ યે ॥

સાયમ્પ્રાતર્હુતાશાશ્ચ શૂદ્રભોજનવર્જિતાઃ । ડમ્ભાનૃતવિમુક્તાશ્ચ સ્વદારનિરતાશ્ચ યે ।
પઞ્ચયજ્ઞપરા યે ચ યેઽગ્નિહોત્રમુપાસતે ॥

દહન્તિ દુષ્કૃતં યેષાં હૂયમાનાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ।
નષ્ટદુષ્કૃતકર્માણો બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ તે ॥

બ્રહ્મલોકે પુનઃ કામં ગન્ધર્વૈર્બ્રહ્મગાયકૈઃ । ઉદ્ગીયમાનાઃ પ્રયતૈઃ પૂજ્યમાનાઃ સ્વયમ્ભુવા ।
બ્રહ્મિલોકે પ્રમોદન્તે યાવદાભૂતસમ્પ્લુવમ્ ॥

ક્ષત્રિયોપિ સ્થિતો રાજ્યે સ્વધર્મપરિપાલકઃ ।
સમ્યક્પ્રજાઃ પાલયિતા ષડ્ભાગનિરતઃ સદા ॥

યજ્ઞદાનરતો ધીરઃ સ્વદારનિરતઃ સદા ।
શાસ્ત્રાનુસારી તત્વજ્ઞઃ પ્રજાકાર્યપરાયણઃ ॥

વિપ્રેભ્યઃ કામદો નિત્યં ભૃત્યાનાં ભરણે રતઃ । સત્યસન્ધઃ શુચિર્નિત્યં લોભડમ્ભવિવર્જિતઃ ।
ક્ષત્રિયોપ્યુત્તમાં યાતિ ગતિં દેવનિષેવિતામ્ ॥

તત્ર દિવ્યાપ્સરોભિસ્તુ ગન્ધર્વૈશ્ચ વિશેષતઃ ।
સેવ્યમાનો મહાતેજાઃ ક્રીડતે શક્રપૂજિતઃ ॥

ચતુર્થગાનિ વૈ ત્રિંશત્ક્રીડિત્વા તત્ર દેવવત્ ।
ઇહ માનુષ્યલોકે તુ ચતુર્વેદી દ્વિજો ભવેત્ ॥

કૃષિગોપાલનિરતો ધર્માનવેષણતત્પરઃ ।

દાનધર્મેપિ નિરતો વિપ્રશુશ્રૂષકસ્તથા ॥

સત્યસન્ધઃ શુચિર્નિત્યં લોભડમ્ભવિવર્જિતઃ ।
ઋજુઃ સ્વદારનિરતો હિંસાદ્રોહવિવર્જિતઃ ॥

વણિગ્ધર્માન્નમુઞ્ચન્વૈ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ ।
વૈશ્યઃ સ્વર્ગતિમાપ્નોતિ પૂજ્યમાનોપ્સરોગણૈઃ ॥

ચતુર્યુગાનિ વૈ ત્રિંશત્ક્રીડિત્વા દશ પઞ્ચ ચ ।
ઇહ માનુષ્યલોકે ચ રાજા ભવતિ વીર્યવાન્ ॥

સુવર્ણકોટ્યઃ પઞ્ચાશદ્રત્નાનાં ચ શતં તથા ।
હસ્ત્યશ્વરશ્વસંયુક્તો મહાભોગાંશ્ચ સેવતે ॥

ત્રયાણામપિ વર્ણાનાં શુશ્રૂષાનિરતઃ સદા ।
વિશેષતસ્તુ વિપ્રાણાં દાસવદ્યસ્તુ તિષ્ટતિ ॥

અયાચિતપ્રદાતા ચ સત્યશૌચસમન્વિતઃ ।
ગુરુદેવાર્ચનરતઃ પરદારવિવર્જિતઃ ॥

પરપીડામકૃત્વૈવ ભત્યવર્ગં બિભર્તિ યઃ ।
શૂદ્રોપિ સ્વર્ગમાપ્નોતિ જીવાનામભયપ્રદઃ ॥

સ સ્વર્ગકલોકે ક્રીડિત્વા વર્ષકોટિં મહાતપાઃ ।
ઇહ માનુષલોકે તુ વૈશ્યો ધનપતિર્ભવેત્ ॥

એવં ધર્માત્પરં નાસ્તિ મહત્સંસારમોક્ષણમ્ ।
ન ચ ધર્માત્પર કિઞ્ચિત્પાપકર્મવ્યપોહનમ્ ॥

તસ્માદ્ધર્મઃ સદા કાર્યો માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ ।
ન હિ ધર્માનુરક્તાનાં લોકે કિઞ્ચન દુર્લભમ્ ॥

સ્વયમ્ભુવિહિતો ધર્મો યો યસ્યેહ નરેશ્વર ।
સ તેન ક્ષપયેત્પાપં સમ્યગાચરિતેન ચ ॥

સહજં યદ્ભદેત્કર્મ ન તત્ત્યાજ્યં હિ કેનચિત્ ।
સ એવ તસ્ય ધર્મો હિ તેન સિદ્ધિં સ ગચ્છતિ ॥

વિગુણોપિ સ્વધર્મસ્તુ પાપકર્મ વ્યપોહતિ ।
એવમેવ તુ ધર્મોપિ ક્ષીયતે પાપવર્ધનાત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ।
શુભસ્યાપ્યશુભસ્યાપિ ક્ષયવૃદ્ધી યથાક્રમમ્ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ પાર્થિવ તત્સર્વં ધર્મસૂક્ષ્મં સનાતનમ્ ।
દુર્વિજ્ઞેયતમં નિત્યં યત્ર મગ્ના મહાજનાઃ ॥

યથૈવ શીતમુદકમુષ્ણેન બહુના વૃતમ્ ।
ભવેત્તુ તત્ક્ષણાદુષ્ણં શીતત્વં ચ વિનશ્યતિ ॥

યથોષ્ણં વા ભવેદલ્પં શીતેન બહુના વૃતમ્ ।
શીતલં ચ ભવેત્સર્વમુષ્ણત્વં ચ વિનશ્યતિ ॥

એવં ચ યદ્ભવેદ્ભૂરિ સુકૃતં વાઽપિ દુષ્કૃતમ્ ।
તદલ્પં ક્ષપયેચ્છીઘ્રં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

સમત્વે સતિ રાજેન્દ્ર તયોઃ સુકૃતપાપયોઃ ।
ગૂહિતસ્ય ભવેદ્વૃદ્ધિઃ કીર્તિતસ્ય ભવેત્ક્ષયઃ ॥

ખ્યાપનેનાનુતાપેન પ્રાયઃ પાપં વિનશ્યતિ ।
તથા કૃતસ્તુ રાજેન્દ્ર ધર્મો નશ્યતિ માનદ ॥

તાવુભૌ ગૂહિતૌ સમ્યગ્વૃદ્ધિં યાતો ન સંશયઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ન પાપં ગૂહયેદ્બુધઃ ॥

તસ્માદેતત્પ્રયત્નેનિ કીર્તયેત્ક્ષયકારણાત્ ।
તસ્માત્સન્કીર્તયેત્પાપં નિત્યં ધર્મં ચ ગૂહયેત્ ॥