મહાભારત · અધ્યાય 14.96

અશ્વમેધે પુરાવૃત્તે કેશવં કેશિસૂદનમ્ ।
ધર્મસંશયમુદ્દિશ્ય કિમપૃચ્છત્પિતામહઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પશ્ચિમેનાશ્વમેધેન યદા સ્નાતો યુધિષ્ઠિરઃ ।
તદા રાજા નમસ્કૃત્ય કેશવં પુનરબ્રવીત્ ॥

ભવવન્વૈષ્ણવા ધર્માઃ કિમ્ફલાઃ કિમ્પરાયણાઃ ।
કિં ધર્મમધિકૃત્યાથ ભવતોત્પાદિતાઃ પુરા ॥

યદિ તેહમનુગ્રાહ્યઃ પ્રિયોસ્મિ મધુસૂદન ।
શ્રોતવ્યા યદિ મે કૃષ્ણ તન્મે કથય સુવ્રત ॥

પવિત્રા કિલ તે ધર્માઃ સર્વપાપપ્રણાશનાઃ ।
સર્વધર્મોત્તમાઃ પુણ્યા ભગવંસ્ત્વન્મુખોદ્ગતાઃ ॥

યાઞ્શ્રુત્વા બ્રહ્મહા ગોઘ્નો માતૃહા ગુરુતલ્પગઃ ।
પાકર્ભેદી કૃતઘ્નશ્ચ સુરાપો બ્રહ્મવિક્રયી ॥

મિત્રવિશ્વાસઘાતી ચ વીરહા ભ્રૂણહા તથા ।
તપોવિક્રયિણશ્ચૈવ દાનવિક્રયિણસ્તથા ॥

આત્મવિક્રમયિણો મૂઢા જીવેદ્યશ્ચ વિકર્મભિઃ ।
પાપાઃ શઠા નૈકૃતિકા ડામ્ભિકા દૂષકાસ્તથા ॥

રસભેદકરા યે ચ યે ચ સ્યુર્બ્રહ્મઘાતકાઃ ।
શૂદ્રપ્રેષ્યકરાશ્ચોરા વિપ્રા યે ચ પુરોહિતાઃ ॥

નિક્ષેપહારિણઃ સ્ત્રીઘ્નાસ્તથા યે પારદારિકાઃ ।
એતે ચાન્યે ચ પાપા યે મુચ્યન્તેતેઽપિ કિલ્બિષાત્ ॥

તાનાચક્ષ્વ સુરશ્રેષ્ઠ ત્વદ્ભક્તસ્ય મમાચ્યુત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવં કથિતે દેવે ધર્મપુત્રેણ સંસદિ ।
વસિષ્ઠાદ્યાસ્તપોયુક્તા મુનયસ્તત્વદર્શિનઃ ॥

શ્રોતુકામાઃ પરં ગુહ્યં વૈષ્ણવં ધર્મમુત્તમમ્ ।
તથા ભાગવતાશ્ચૈવ તતસ્તં પર્યવારયન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

તત્વતસ્તવ ભાવેન પાદમૂલમુપાગતમ્ ।
યદિ જાનાસિ માં ભક્તં સ્નિગ્ધં વા ભક્તવત્સલ ॥

ધર્મગુહ્યાનિ સર્વાણિ વેત્તુમિચ્છામિ તત્વતઃ ।
ધર્માન્કથય મે દેવ યદ્યનુગ્રહભાગહમ્ ॥

શ્રુતા મે માનવા ધર્મા વાસિષ્ઠાઃ કાશ્યપાસ્તથા ।
ગાર્ગીયા ગૌતમીયાશ્ચ તથા ગોપાલકસ્ય ચ ॥

પરાશરકૃતાઃ પૂર્વા મૈત્રેયસ્ય ચ ધીમતઃ ।
ઔમા માહેશ્વરાશ્ચૈવ નન્દિધર્માશ્ચ પાવનાઃ ॥

બ્રહ્મણા કથિતા યે ચ કૌમારાશ્ચ શ્રુતા મયા ।
ધૂમાયનકૃતા ધર્માઃ કાણ્ડવૈશ્વાનરા અપિ ॥

ભાર્ગવા યાજ્ઞવલ્ક્યાશ્ચ માર્કણ્ડેયકૃતા અપિ ।
ભારદ્વાજકૃતા યે ચ બૃહસ્પતિકૃતાશ્ચ યે ॥

કુણેશ્ચ કુણિબાહોશ્ચ વિશ્વામિત્રકૃતાશ્ચ યે ।
સુમન્તુજૈમિનિકૃતાઃ શાકુનેયાસ્તથૈવ ચ ॥

પુલસ્ત્યપુલહોદ્ગીતાઃ પાવકીયાસ્તથૈવ ચ ।
અગસ્ત્યગીતા મૌદ્ગલ્યાઃ શાણ્ડિલ્યાઃ શલભાયનાઃ ॥

વાલખિલ્યકૃતા યે ચ યે ચ સપ્તર્ષિભિસ્તથા ।
આપસ્તમ્બકૃતા ધર્માઃ શઙ્ખસ્ય લિખિતસ્ય ચ ॥

પ્રાજાપત્યાસ્તથા યામ્યા માહેન્દ્રાશ્ચ શ્રુતા મયા ।
વૈયાઘ્રવ્યાસકીયાશ્ચ વિભણ્ડકકૃતાશ્ચ યે ॥

નારદીયાઃ શ્રુતા ધર્માઃ કાપોતાશ્ચ શ્રુતા મયા ।
તથા વિદુરવાક્યાનિ ભૃગોરઙ્ગિરસસ્તથા ॥

ક્રૌઞ્ચા મૃદઙ્ગગીતાશ્ચ સૌર્યા હારીતકાશ્ચ યે ।
યે પિશઙ્ગકૃતાશ્ચાપિ કાતપાયાઃ સુવાલકાઃ ॥

ઉદ્દાલકકૃતા ધર્મા ઔશનસ્યાસ્તથૈવ ચ ।
વૈશમ્પાયનગીતાશ્ચ યે ચાન્યેઽપ્યેવમાદિતઃ ॥

એતેભ્યઃ સર્વધર્મેભ્યો દેવ ત્વન્મુખનિસ્સૃતાઃ ।
પાવનાત્વાત્પવિત્રત્વાદ્વિશિષ્ટા ઇતિ મે મતિઃ ॥

તસ્માદ્ધિ ત્વાં પ્રપન્નસ્ય ત્વદ્ભક્તસ્ય ચ કેશવ ।
યુષ્મદીયાન્વરાન્ધર્માન્પુણ્યાન્કથય મેચ્યુત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટસ્તુ ધર્મજ્ઞો ધર્મપુત્રેણ કેશવઃ ।
ઉવાચ ધર્માન્સૂક્ષ્માર્થાન્ધર્મપુત્રસ્ય હર્ષિતઃ ॥

એવં તે યસ્ય કૌન્તેય યત્નો ધર્મેષુ સુવ્રત ।
તસ્ય તે દુર્લભો લોકે ન કશ્ચિદપિ વિદ્યેત ॥

ધર્મઃ શ્રુતો વા દૃષ્ટો વા કથિતો વા કૃતોપિ વા ।
અનુમોદિતો વા રાજેન્દ્ર નયતીન્દ્રપદં નરમ્ ॥

ધર્મઃ પિતા ચ માતા ચ ધર્મો નાથઃ સુહૃત્તથા ।
ધર્મો ભ્રાતા સખા ચૈવ ધર્મઃ સ્વામી પરન્તપ ॥

ધર્માદર્થશ્ચ કામશ્ચ ધર્માદ્ભોગાઃ સુખાનિ ચ ।
ધર્માર્દૈશ્વર્યમેવાગ્ર્યં ધર્માત્સ્વર્ગગતિઃ પરા ॥

ધર્મોયં સેવિતઃ શુદ્ધસ્ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ।
ધર્માદ્દ્વિજત્વં દેવત્વં ધર્મઃ પાવયતે નરમ્ ॥

યદા ચ ક્ષીયતે પાપં કાલેન પુરુષસ્ય તુ ।
તદા સઞ્જાયતે બુદ્ધિર્ધર્મં કર્તું યુધિષ્ઠિર ॥

જન્માન્તરસહસ્રૈસ્તુ મનુષ્યત્વં હિ દુર્લભમ્ ।
તદ્ગત્વાપીહ યો ધર્મં ન કરોતિ સ્વવઞ્ચિતઃ ॥

કુત્સિતા યે દરિદ્રાશ્ચ વિરૂપા વ્યાધિતાસ્તથા ।
પરદ્વેષ્યાશ્ચ મૂર્ખાશ્ચ ન તૈર્ધર્મઃ કૃતઃ પુરા ॥

યે ચ દીર્ઘાયુષઃ શૂરાઃ પણ્ડિતા ભોગિનસ્તથા ॥
નીરોગા રૂપસમ્પન્નાસ્તૈર્ધર્મઃ સુકૃતઃ પુરા ॥

એવં ધર્મઃ કૃતઃ શુદ્ધો નયતે ગતિમુત્તમામ્ ।
અધર્મં સેવતે યસ્તુ તિર્યગ્યોન્યાં પતત્યસૌ ॥

ઇદં રહસ્યં કૌન્તેય શૃણુ ધર્મમનુત્તમમ્ ।
કથયિષ્યે પરં ધર્મં તવ ભક્તસ્ય પાણ્ડવ ॥

ઇષ્ટસ્ત્વમસિ મેઽત્યર્થં પ્રપન્નશ્ચાપિ માં સદા ।
પરમાર્થમપિ બ્રૂયાં કિં પુનર્ધર્મસંહિતામ્ ॥

ઇદં મે માનુષં જન્મ કૃતમાત્મનિ માયયા ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય દુષ્ટાનાં નાશનાય ચ ॥

માનુષ્યં ભાવમાપન્નં યે માં ગૃહ્ણન્ત્યવજ્ઞયા ।
સંસારાન્તર્હિ તે મૂઢાસ્તિર્યગ્યોનિષ્વનેકશઃ ॥

યે ચ માં સર્વભૂતસ્થં પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષા ।
મદ્ભક્તાંસ્તાન્સદા યુક્તાન્મત્સમીપં નયામ્યહમ્ ॥

મદ્ભક્તા ન વિનશ્યન્તિ મદ્ભક્તા વીતકલ્મષાઃ ।
મદ્ભાક્તાનાં તુ માનુષ્યે સફલ જન્મ પાણ્ડવા ॥

અપિ પાપેષ્વભિરતા મદ્ભક્તાઃ પાણ્ડુનન્દન ।
મુચ્યન્તે પાતકૈઃ સર્વૈઃ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥

જન્માન્તરસહસ્રેષુ તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ।
ભક્તિરુત્પદ્યતે તાત મનુષ્યાણાં ન સંશયઃ ॥

યચ્ચ રૂપં પરં ગુહ્યં કૂટસ્તમચલં ધ્રુવમ્ ।
ન દૃશ્યતે તતા દેવૈર્મદ્ભક્તૈર્દૃશ્યતે યથા ॥

અપરં યચ્ચ મે રૂપં પર્રાદુર્ભાવેષુ દૃશ્યતે ।
તદર્ચયન્તિ સર્વાર્થૈઃ સર્વભૂતાનિ પાણ્ડવ ॥

કલ્પકોટિસહસ્રેષુ વ્યતીતેષ્વાગતે ચ ।
દર્શયામીહ તદ્રૂપં યચ્ચ પશ્યન્તિ મે સુરાઃ ॥

સ્તિત્યુત્પત્ત્યવ્યયકરં યો માં જ્ઞાત્વા પ્રપદ્યતે ।
અનુગૃહ્ણામ્યહં તં વૈ સંસારાન્મોચયામિ ચ ॥

અહમાદિર્હિ દેવાનાં સૃષ્ટા બ્રહ્માદયો મયા ।
પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય જગત્સર્વં સૃજામ્યહમ્ ॥

તમોમૂલોહમવ્યક્તો રજોમધ્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ઊર્ધ્વં સત્ત્વં વિના લોભં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યતઃ ॥

મૂર્ધાનં મે વિદ્ધિ દિવં ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ લોચને ।
ગાવોગ્નિર્બાહ્મણો વક્ત્રં મારુતઃ શ્વસનં ચ મે ॥

દિશો મે બાહવશ્ચાષ્ટૌ નક્ષત્રાણિ ચ ભૂષણમ્ । અન્તરિક્ષમુરો વિદ્ધિ સર્વભૂતાવકાશકમ્ ।
માર્ગો મેઘાનિલાભ્યાં તુ યન્મમોદરમવ્યયમ્ ॥

પૃથિવીમણ્ડલં યદ્વૈ દ્વીપાર્ણવનગૈર્યુતમ્ ।
સર્વસન્ધારણોપેતં પાદૌ મમ યુધિષ્ઠિર ॥

સ્થિતો હ્યેકગુણઃ ખેઽહં દ્વિગુણશ્ચાસ્મિ મારુતે ।
ત્રિગુણોગ્નૌ સ્થિતોહં વૈ સલિલે ચ ચતુર્ગુણઃ ॥

શબ્દાદ્યા યે ગુણાઃ પઞ્ચ મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
તન્માત્રાસંસ્થિતઃ સોહં પૃથિવ્યાં પઞ્ચધાસ્થિતઃ ॥

અહં સહસ્રસીર્ષસ્તુ સહસ્રવદનેક્ષણઃ ।
સહસ્રબાહૂદરધૃક્સહસ્રોરુઃ સહસ્રપાત્ ॥

ધૃત્વોર્વીં સર્વતઃ સમ્યગત્યતિષ્ઠં દશાન્ગુલમ્ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થઃ સર્વવ્યાપી તતોસ્મ્યહમ્ ॥

અચિન્ત્યોહમનન્તોહમજરોહમજો હ્યહમ્ ।
અનાદ્યોઽહમવધ્યોહમપ્રમેયોહમવ્યયઃ ॥

નિર્ગુણોહં નિગૂઢાત્મા નિર્દ્વન્દ્વો નિર્મમો નૃપ ।
નિષ્કલો નિર્વિકારોહં નિદાનમમૃતસ્ય તુ ॥

સુધા ચાહં સ્વધા ચાહં સ્વાહા ચાહં નરાધિપ ।
તેજસા તપસા ચાહં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ॥

સ્નેહપાશૈર્ગુણબદ્ધ્વા ધારયામ્યાત્મમાયયા । ચાતુરાશ્રમધર્મેહં ચાતુર્હોત્રફલાશનઃ ।
ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્યજ્ઞશ્ચતુરાશ્રમભાવનઃ ॥

સંહૃત્યાહં જગત્સર્વં કૃત્વા વૈ ગર્ભમાત્મનઃ ।
શયામિ દિવ્યયોગેન પ્રલયેષુ યુધિષ્ઠિર ॥

સહસ્રયુગપર્યન્તાં બ્રાહ્મીં રાત્રિં મહાર્ણવે ।
સ્થિત્વા સૃજામિ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ સ્થિરાણિ ચ ॥

કલ્પે કલ્પે ચ ભૂતાનિ સંહરામિ સૃજામિ ચ ।
ન ચ માં તાનિ જાનન્તિ માયયા મોહિતાનિ મે ॥

મમ ચૈવાન્ધકારસ્ય માર્ગિતવ્યસ્ય નિત્યશઃ ।
પ્રશાન્તસ્યેવ દીપસ્ય ગતિર્નૈપોપલભ્યતે ॥

ન તદસ્તિ ક્વચિદ્રાજન્યત્રાહં ન પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ન ચ તદ્વિદ્યતે ભૂતં મયિ યન્ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

યાવન્મિત્રં ભવેદ્ભૂતં સ્થૂલં સૂક્ષ્મમિદં જગત્ ।
દીવભૂતો હ્યહં તસ્મિંસ્તાવન્માત્રં પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

કિઞ્ચાત્ર બહુનોક્તેન સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ।
યદ્ભૂતં યદ્ભવિષ્યચ્ચ તત્સર્વમહમેવ તુ ॥

મયા સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ મન્મયાનિ ચ ભારત ।
મામેવ ન વિજાનન્તિ માયયા મોહિતાનિ વૈ ॥

એવં સર્વં જગદિદં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
મત્તઃ પ્રભવતે રાજન્મય્યેવ પ્રવિલીયતે ॥