મહાભારત · અધ્યાય 14.56

ઉદઙ્કઃ કેન તપસા સંયુક્તો વૈ મહામનાઃ ।
યઃ શાપં દાતુકામોઽભૂદ્વિષ્ણવે પ્રભવિષ્વવે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઉદઙ્કો મહતા યુક્તસ્તપસા જનમેજય ।
ગુરભક્તઃ સ તેજસ્વી નાન્યત્કિઞ્ચિદપૂજયત્ ॥

સર્વેષામૃષિપુત્રાણામેષ આસીન્મનોરથઃ ।
ઔદઙ્કીં ગુરુવૃત્તિં વૈ પ્રાપ્નુયામેતિ ભારત ॥

ગૌતમસ્ય તુ શિષ્યાણાં બહૂનાં જનમેજય ।
ઉદઙ્કેઽભ્યધિકા પ્રીતિઃ સ્નેહશ્ચૈવાભવત્તદા ॥

સ તસ્ય દમશૌચાભ્યાં વિક્રાન્તેન ચ કર્મણા ।
સમ્યક્ચૈવોપચારેણ ગૌતમઃ પ્રીતિમાનભૂત્ ॥

અથ શિષ્યસહસ્રાણિ સમનુજ્ઞાય ગૌતમઃ ।
ઉદઙ્કં પરયા પ્રીત્યા નાભ્યનુજ્ઞાતુમૈચ્છત ॥

તં ક્રમેણ જરા તાત પ્રતિપેદે મહામુનિમ્ ।
ન ચાન્વબુધ્યત તદા સ મુનિર્ગુરુવત્સલઃ ॥

તતઃ કદાચિદ્રાજેન્દ્ર કાષ્ઠાન્યાનયિતું યયૌ ।
ઉદઙ્કઃ કાષ્ઠભારં ચ મહાન્તં સમુપાનયત્ ॥

સ તદ્ભારાભિભૂતાત્મા કાષ્ઠભારમરિન્દમ ।
નિચિક્ષેપ ક્ષિતૌ રાજન્પરિશ્રાન્તો બુભુક્ષિતઃ ॥

તસ્ય કાષ્ઠે વિલગ્નાઽભૂજ્જટા રૂપ્યસમપ્રભા ।
તતઃ કાષ્ઠૈઃ સહ તદા પપાત ધરણીતલમ્ ॥

તતઃ સ ભારનિષ્પિષ્ટઃ ક્ષુધાવિષ્ટશ્ચ ભારત ।
દૃષ્ટ્વા તાં વયસોઽવસ્થાં રુરોદાર્તસ્વરં તદા ॥

તતો ગુરુસુતા તસ્ય પદ્મપત્રનિભાનના । જગ્રાહાશ્રૂણિ સુશ્રોણી કરેણ પૃથુલોચના ।
પિતુર્નિયોગાદ્ભાવજ્ઞા શિરસાઽવનતા તદા ॥

તસ્યા નિપેતતુર્દગ્ધૌ કરૌ તૈરશ્રુબિન્દુભિઃ । ન હિ તાનશ્રુપાતાંસ્તુ શક્તા ધારયિતું મહી ।
ગૌતમસ્ત્વબ્રવીદ્વિપ્રમુદઙ્કં પ્રીતમાનસઃ ॥

કસ્માત્તાત તવાદ્યેહ શોકોત્તરમિદં મનઃ ।
સ સ્વૈરં બ્રૂહિ વિપ્રર્ષે શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
ઉદઙ્ક ઉવાચ ।

ભવદ્ગતેન મનસા ભવત્પ્રિયચિકીર્ષયા ।
ભવદ્ભક્તિગતેનેહ ભવદ્ભાવાનુગેન ચ ॥

જરેયં નાઘબુદ્ધા મે નાભિજ્ઞાતં સુખં ચ મે ।
શતવર્ષોષિતં માં હિ ન ત્વમન્યનુજાનિથાઃ ॥

ભવતા ત્વભ્યનુજ્ઞાતાઃ શિષ્યાઃ પ્રત્યવરા મમ ।
ઉપપન્ના દ્વિજશ્રેષ્ઠ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

ત્વત્પ્રીતિયુક્તેન મયા ગુરુશુશ્રૂષયા તવ ।
વ્યતિક્રામન્મહાકાલો નાવબુદ્ધો દ્વિજર્ષભ ॥

કિં ત્વદ્ય યદિ તે શ્રદ્ધા ગમનં પ્રતિ ભાર્ગવ ।
અનુજ્ઞાં પ્રતિગૃહ્ય ત્વં સ્વગૃહાન્ગચ્છ માચિરમ્ ॥
ઉદઙ્ક ઉવાચ ।

ગુર્વર્તં કં પ્રયચ્છામિ બ્રૂહિ ત્વં દ્વિજસત્તમ ।
તમુપાહૃત્ય ગચ્છેયમનુજ્ઞાતસ્ત્વયા વિભો ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

દક્ષિણાપરિતોષો વૈ ગુરૂણાં સદ્ભિરુચ્યતે । તવિ હ્યાચરતો ધર્મં તુષ્ટોઽહં વૈ ન સંશયઃ ।
ઇત્થં ચ પરિતુષ્ટં માં વિજાનીહિ ભૃગૂદ્વહ ॥

યુવા ષોડશવર્ષો હિ યદ્યદ્ય ભવિતા ભવાન્ । દદાનિ પત્નીં કન્યાં ચ સ્વાં તે દુહિતરં દ્વિજ ।
એતામૃતેઽઙ્ગના નાન્યા ત્વત્તેજોઽર્હતિ સેવિતુમ્ ॥

તતસ્તાં પ્રતિજગ્રાહ યુવા ભૂત્વા યશસ્વિનીમ્ ।
ગુરુણા ચાભ્યનુજ્ઞાતો ગુરુપત્નીમથાબ્રવીત્ ॥

કિં ભવત્યૈ પ્રયચ્છામિ ગુર્વર્થં વિનિયુઙ્ક્ષ મામ્ ।
પ્રિયં હિતં ચ કાઙ્ક્ષામિ પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ ॥

યદ્દુર્લભં હિ લોકેઽસ્મિન્રત્નમત્યદ્ભુતં મહત્ ।
તદાનયેયં તપસા ન હિ મેઽત્રાસ્તિ સંશયઃ ॥
અહલ્યોવાચ ।

પરિતુષ્ટાઽસ્મિ તે વિપ્ર નિત્યં ભક્ત્યા તવાનઘ ।
પર્યાપ્તમેતદ્ભદ્રં તે ગચ્છ તાત યથેપ્સિતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઉદઙ્કસ્તુ મહારાજ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ ।
આજ્ઞાપયસ્વ માં માતઃ કર્તવ્યં ચ તવ પ્રિયમ્ ॥
અહલ્યોવાચ ।

સૌદાસપત્ન્યા વિધૃતે દિવ્યે યે મણિકુણ્ડલે ।
તે સમાનય ભદ્રં તે ગુર્વર્થઃ સુકૃતો ભવેત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય જગામ જનમેજય ।
ગુરુપત્નીપ્રિયાર્થં વૈ તે સમાનયિતું તદા ॥

સ જગામ તતઃ શીઘ્રમુદઙ્કો બ્રાહ્મણર્ષભઃ ।
સૌદાસં પુરુષાદં વૈ ભિક્ષિતું મણિકુણ્ડલે ॥

ગૌતમસ્ત્વબ્રવીત્પત્નીમુદઙ્કો નાત્ર દૃશ્યતે ।
ઇતિ પૃષ્ટા તમાચષ્ટ કુણ્ડલાર્થે ગતં ચ સા ॥

તતઃ પ્રોવાચ પત્નીં સ ન તે સમ્યગિદં કૃતમ્ ।
શપ્તઃ સ પાર્થિવો નૂનં બ્રાહ્મણં તં વધિષ્યતિ ॥
અહલ્યોવાચ ।

અજાનન્ત્યા નિયુક્તઃ સ ભગવન્બ્રાહ્મણો મયા ।
ભવત્પ્રસાદાન્ન ભયં કિઞ્ચિત્તસ્ય ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તાં પત્નીમેવમસ્ત્વિતિ ગૌતમઃ ।
ઉદઙ્કોઽપિ વને શૂન્યે રાજાનં તં દદર્શ હ ॥