મહાભારત · અધ્યાય 14.24

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સુભગે પઞ્ચહોતૄણાં વિધાનમિહ યાદૃશમ્ ॥

પ્રાણાપાનવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ ।
પઞ્ચહોતૄંસ્તથૈતાન્વૈ પરં ભાવં વિદુર્બુધાઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યુવાચ ।

સ્વબાવાત્સપ્તહોતાર ઇતિ મે પૂર્વિકા મતિઃ ।
યથા વૈ પઞ્ચ હોતારઃ પરો ભાવસ્તદુચ્યતામ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પ્રાણેન સમ્ભૃતો વાયુરપાનો જાયતે તતઃ ।
અપાને સમ્ભૃતો વાયુસ્તતો વ્યાનઃ પ્રવર્તતે ॥

વ્યાનેન સમ્ભૃતો વાયુસ્તતોદાનઃ પ્રવર્તતે ।
ઉદાને સમ્ભૃતો વાયુઃ સમાનો નામ જાયતે ॥

તેઽપૃચ્છન્ત પુરો ગત્વા પૂર્વજાતં પિતામહમ્ ।
યો નઃ શ્રેષ્ઠસ્તમાચક્ષ્વ સ નઃ શ્રેષ્ઠો ભવિષ્યતિ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

યસ્મિન્પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે ।
યસ્મિન્પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ સ વૈ શ્રેષ્ઠો ગચ્છત યત્ર કામઃ ॥
પ્રાણ ઉવાચ ।

મયિ પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે ।
મયિ પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ શ્રેષ્ઠો હ્યહં પશ્યત માં પ્રલીનમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પ્રામઃ પ્રાલીયત તતઃ પુનશ્ચ પ્રચચાર હ ।
સમાનશ્ચાપ્યુદાનશ્ચ વચો બ્રૂતાં પુનઃ શુભે ॥

ન ત્વં સર્વમિદં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસીહ યથા વયમ્ । ન ત્વં શ્રેષ્ઠો હિ નઃ પ્રાણ અપાનો હિ વશે તવ ।
પ્રચચાર પુનઃ પ્રાણસ્તતોઽપાનોઽભ્યભાષત ॥
ઉપાન ઉવાચ ।

મયિ પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે
મયિ પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ શ્રેષ્ઠો હ્યહં પશ્યત માં પ્રલીનમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

વ્યાનશ્ચ તમુદાનશ્ચિ ભાષમાણમથોચતુઃ ।
અપાન ન ત્વં શ્રેષ્ઠોસિ પ્રાણો હિ વશગસ્તવ ॥

અપાનઃ પ્રચચારાથ વ્યાનસ્તં પુનરબ્રવીત્ ।
શ્રેષ્ઠોઽહમસ્મિ સર્વેષાં શ્રૂયતાં યેન હેતુના ॥

મયિ પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે ।
મયિ પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ શ્રેષ્ઠો હ્યહં પશ્યત માં પ્રલીનમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પ્રાલીયત તતો વ્યાનઃ પુનશ્ચ પ્રચચાર હ ।
પ્રાણાપાનાવુદાનસ્ચ સમાનશ્ચ તમબ્રુવન્ ॥

ન ત્વં શ્રેષ્ઠોસિ નો વ્યાન સમાનસ્તુ વશે તવ । પ્રચચાર પુનર્વ્યાનઃ સમાનઃ પુનરબ્રવીત્ ।
શ્રેષ્ઠોઽહમસ્મિ સર્વેષાં શ્રૂયતાં યેન હેતુના ॥

મયિ પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે ।
મયિ પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ શ્રેષ્ઠો હ્યહં પશ્યત માં પ્રલીનમ્ ॥

તતઃ સમાનઃ પ્રાલિલ્યે પુનશ્ચ પ્રચચાર હ । પ્રાણાપાનાવુદાનસ્ચ વ્યાનશ્ચૈવ તમબ્રવીત્ ।
ન ત્વં સમાન શ્રેષ્ઠોસિ વ્યાન એવ વશે તવ ॥

સમાનઃ પ્રચચારાથ ઉદાનસ્તમુવાચ હ ।
શ્રેષ્ઠોઽહમસ્મિ સર્વેષાં શ્રૂયતાં યેન હેતુના ॥

મયિ પ્રલીને પ્રલયં વ્રજન્તિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં શરીરે ।
મયિ પ્રવૃત્તે ચ પુનશ્ચરન્તિ શ્રેષ્ઠો હ્યહં પશ્યત માં પ્રલીનમ્ ॥

તતઃ પ્રાલીયતોદાનઃ પુનશ્ચ પ્રચચાર હ । પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચૈવ તમબ્રુવન્ ।
ઉદાનિ ન ત્વં શ્રેષ્ઠોસિ વ્યાનિ એવ વશે તવ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

તતસ્તાનબ્રવીત્સર્વાન્સ્મયમાનઃ પ્રજાપતિઃ ।
સર્વે શ્રેષ્ઠા ન ચ શ્રેષ્ઠાઃ સર્વે ચાન્યોન્યકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સર્વે સ્વવિષયે શ્રેષ્ઠાઃ સર્વે ચાન્યોન્યધર્મિણઃ ।
ઇતિ તાનબ્રવીત્સર્વાન્સમવેતાન્પ્રજાપતિઃ ॥

એકઃ સ્થિરશ્ચરાશ્ચાન્યે વિશેષાત્પઞ્ચ વાયવઃ ।
એક એવ ચ સર્વાત્મા બહુધાઽપ્યુપચીયતે ॥

પરસ્પરસ્ય સુહૃદો ભાવયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
સ્વસ્તિ વ્રજત ભદ્રં વો ધારયધ્વં પરસ્પરમ્ ॥