મહાભારત · અધ્યાય 14.23

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સુભગે સપ્તહોતૄણાં વિધાનમિહ યાદૃશમ્ ॥

ઘ્રાણશ્ચક્ષુશ્ચ જિહ્વા ચ ત્વક્ શ્રોત્રં ચૈવ પઞ્ચમમ્ ।
મનો બુદ્ધિશ્ચ સપ્તૈતે હોતારઃ પૃથગાશ્રિતાઃ ॥

સૂક્ષ્માકાશે સમં પ્રાપ્તે ન પશ્યન્તીતરેતરમ્ ।
એતદ્વૈ સપ્તહોતૃત્વં સ્વભાવાદ્વિદ્ધિ શોભને ॥
બ્રાહ્મણ્યુવાચ ।

સૂક્ષ્મે તુ કાશે સમ્પ્રાપ્તે કથં નાન્યોન્યદર્શિનઃ ।
કથં સ્વભાવાદ્ભગવન્નેતદાચક્ષ્વ મે પ્રભો ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ગુણજ્ઞાનેષુ વિજ્ઞાનં ગુણજ્ઞાનામભિજ્ઞતા ।
પરસ્પરં ગુણાનેતે નાભિજાનન્તિ કર્હિચિત્ ॥

જિહ્વા ચક્ષુસ્તથા શ્રોત્રં ત્વઙ્મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ન ગન્ધાનધિગચ્છન્તિ ઘ્રાણસ્તાનધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં ચક્ષુસ્તથા ક્ષોત્રં ત્વઙ્મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ન રસાનધિગચ્છન્તિ જિહ્વા તાનધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા તથા શ્રોત્રં ત્વઙ્મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ન રૂપાણ્યધિગચ્છન્તિ ચક્ષુસ્તાન્યધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા તતશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં બુદ્ધિર્મનસ્તથા ।
ન સ્પર્શાનધિગચ્છન્તિ ત્વક્ચ તાનધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ ચક્ષુશ્ચ ત્વઙ્મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ન શબ્દાનધિગચ્છન્તિ શ્રોત્રં તાનધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ ચક્ષુશ્ચ ત્વક્ શ્રોત્રં બુદ્ધિરેવ ચ ।
સઙ્કલ્પાન્નાધિગચ્છન્તિ મનસ્તાનધિગચ્છતિ ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ ચક્ષુશ્ચ ત્વક્ શ્રોત્રં મન એવ ચ ।
ન નિષ્ઠામધિગચ્છન્તિ બુદ્ધિસ્તામધિગચ્છતિ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં ચ સંવાદં મનસશ્ચૈવ ભામિનિ ॥
મન ઉવાચ ।

નાઘ્રાતિ મામૃતે ઘ્રાણં રસં જિહ્વા ન વેત્તિ ચ ।
રૂપં ચક્ષુર્ન ગૃહ્ણાતિ ત્વક્ સ્પર્સં નાવબુધ્યતે ॥

ન શ્રોત્રં બુધ્યતે શબ્દં મયા હીનં કથઞ્ચન ।
પ્રવરં સર્વબૂતાનામહમસ્મિ સનાતનમ્ ॥

અગારાણીવ શૂન્યાનિ શાન્તાર્ચિષ ઇવાગ્નયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ન ભાસન્તે મયા હીનાનિ નિત્યશઃ ॥

કાષ્ઠાનીવાર્દ્રશુષ્કાણિ યતમાનૈરપીન્દ્રિયૈઃ ।
ગુણાર્થાન્નાધિગચ્છન્તિ મામૃતે સર્વજન્તવઃ ॥
ઇન્દ્રિયાણ્યૂચુઃ ।

એવમેતદ્ભવેત્સત્યં યથૈતન્મન્યતે ભવાન્ ।
ઋતેઽસ્માનસ્મદર્થાંસ્ત્વં ભોગાન્ભુઙ્ક્તે ભવાન્યદિ ॥

યદ્યસ્માસુ પ્રલીનેષુ તપ્રણં પ્રાણધારણમ્ ।
ભોગાન્ભુઙ્ક્તે ભવાન્સત્યં યથૈતન્મન્યતે તથા ॥

અથવાઽસ્માસુ લીનેષુ તિષ્ઠત્સુ વિષયેષુ ચ ।
યદિ સઙ્કલ્પમાત્રેણ ભુઙ્ક્તે ભોગાન્યથાર્થવત્ ॥

અથ ચેન્મન્યસે સિદ્ધિમસ્મદર્થેષુ નિત્યદા ।
ઘ્રાણેન રૂપમાદત્સ્વ રસમાદત્સ્વ ચક્ષુષા ॥

શ્રોત્રેણ ગન્ધાનાદત્સ્વ સ્પર્શાનાદત્સ્વ જિહ્વયા ।
ત્વચા ચ શબ્દમાદત્સ્વ બુદ્ધ્યા સ્પર્શમથાપિ ચ ॥

બલવન્તો હ્યનિયમા નિયમા દુર્બલીયસામ્ ।
ભોગાનપૂર્વાનાદત્સ્વ નોચ્છિષ્ટં ભોક્તુમર્હતિ ॥

યથા હિ શિષ્યઃ શાસ્તારં શ્રુત્યર્થમભિધાવતિ ।
તતઃ શ્રુતમુપાદાય શ્રુતાર્થમુપતિષ્ઠતિ ॥

વિષયાનેવમસ્માભિર્દર્શિતાનભિમન્યસે ।
અનુભૂતાનતીતાંશ્ચ સ્વપ્ને જાગરણે તથા ॥

વૈમનસ્યં ગતાનાં ચ જન્તૂનામલ્પચેતસામ્ ।
અસ્મદર્થે કૃતે દૃશ્યતે પ્રાણધારણમ્ ॥

બહૂનપિ હિ સઙ્કલ્પાન્મત્વા સ્વપ્નાનુપાસ્ય ચ ।
બુભુક્ષયા પીડ્યમાનો વિષયાનેન ધાવતિ ॥

અગારમદ્વારમિવ પ્રવિશ્ય સઙ્કલ્પભોગાન્વિષયાનવિન્દન્ ।
પ્રાણક્ષયે શાન્તિમુપૈતિ નિત્યં દારુક્ષયેઽગ્નિર્જ્વલિતો યથૈવ ॥

કામં તુ નષ્ટેષુ ગુણેષુ સઙ્ગઃ કામં ચ નાન્યોન્યગુણોપલબ્ધિઃ ।
અસ્માન્વિના નાસ્તિ તપોપલબ્ધિ- સ્તામપ્યૃતે ત્વાં ન ભજેત્પ્રહર્ષઃ ॥