મહાભારત · અધ્યાય 14.25

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નારદસ્ય ચ સંવાદમૃષેર્દેવમતસ્ય ચ ॥
દેવમત ઉવાચ ।

જન્તોઃ સઞ્જાયમાનસ્ય કિન્નુ પૂર્વં પ્રવર્તતે ।
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનો વા વ્યાનો વોદાન એવ ચ ॥
નારદ ઉવાચ ।

યેનાયં સૃજ્યતે જન્તુસ્તતોઽન્યઃ પૂર્વમેતિ તમ્ ।
પ્રાણદ્વન્દ્વં હિ વિજ્ઞેયં તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચ યત્ ॥
દેવમત ઉવાચ ।

કેનાયં સૃજ્યતે જન્તુઃ કશ્ચાન્યઃ પૂર્વમેતિ તમ્ ।
પ્રાણદ્વન્દ્વં ચ મે બ્રૂહિ તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચ યત્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

સઙ્કલ્પાજ્જાયતે હર્ષઃ શબ્દાદપિ ચ જાયતે ।
રસાત્સઞ્જાયતે ચાપિ રૂપાદપિ ચ જાયતે ॥

સ્પર્શાત્સઞ્જાયતે ચાપિ ગન્ધાદપિ ચ જાયતે । શુક્રાચ્છોણિતસંસૃષ્ટાત્પૂર્વં પ્રાણઃ પ્રવર્તતે ।
પ્રાણેન વિકૃતે શુક્રે તતોઽપાનઃ પ્રવર્તતે ॥

શુક્રાત્સઞ્જાયતે ચાપિ રસાદપિ ચ જાયતે ।
એતદ્રૂપમુદાનસ્ય હર્ષો મિથુનમન્તરા ॥

કામાત્સઞ્જાયતે શુક્રં શુક્રાત્સઞ્જાયતે રજઃ ।
સમાનવ્યાનજનિતે સામાન્યે શુક્રશોણિતે ॥

પ્રાણાપાનાવિદં દ્વન્દ્વમવાક્ ચોર્ધ્વં ચ ગચ્છતઃ ।
વ્યાનઃ સમાનશ્ચૈવોભૌ તિર્યગ્દ્વન્દ્વત્વમુચ્યતે ॥

અગ્નિર્વૈ દેવતાઃ સર્વા ઇતિ દેવસ્ય શાસનાત્ ।
સઞ્જાયતે હિ પ્રાણેષુ જ્ઞાનં બુદ્ધિસમન્વિતમ્ ॥

તસ્ય ધૂમસ્તમોરૂપં રજો ભસ્મ સુતેજસઃ ।
સર્વં સઞ્જાયતે તસ્ય યત્ર પ્રક્ષિપ્યતે હવિઃ ॥

હવિઃ સમાનો વ્યાનશ્ચ ઇતિ યજ્ઞવિદો વિદુઃ ।
પ્રાણાપાનાવાજ્યભાગૌ તયોર્મધ્યે હુતાશનઃ ॥

એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ।
નિર્દ્વન્દ્વમિતિ યત્ત્વેતત્તન્મે નિગદતઃ શૃણુઃ ॥

અહોરાત્રમિદં દ્વન્દ્વં તયોર્મધ્યે હુતાશનઃ ।
એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

ઉભે સત્યાનૃતે દ્વન્દ્વં તયોર્મધ્યે હુતાશનઃ । એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

સચ્ચાસચ્ચૈવ તદ્દ્વન્દ્વં તયોર્મધ્યે હુતાશનઃ ।
એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

ઉભે શુભાશુભે દ્વન્દ્વં તયોર્મધ્યે હુતાશનઃ । એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥

ઊર્ધ્વં સમાનો વ્યાનશ્ચ વ્યસ્યતે કર્મ તેન તત્ ।
દ્વિતીયં તુ સમાનેન પુનરેવ વ્યવસ્યતે ॥

શાન્ત્યર્થં વામદેવ્યં ચ શાન્તિર્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
એતદ્રૂપમુદાનસ્ય પરમં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ॥