મહાભારત · અધ્યાય 14.21

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
દમ્પત્યોઃ પાર્થ સંવાદો યોઽભકવદ્ભરતર્ષભ ॥

બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણં કઞ્ચિજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિવિક્ત આસીનં ભાર્યા ભર્તારમબ્રવીત્ ॥

કં નુ લોકં ગમિષ્યામિ ત્વામહં પતિમાશ્રિતા ।
ન્યસ્તકર્માણમાસીનં કીનાશમવિચક્ષણમ્ ॥

ભાર્યાઃ પતિકૃતાઁલ્લોકાનાપ્નુવન્તીતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ત્વામહં પતિમાસાદ્ય કાં ગમિષ્યામિ વૈ ગતિમ્ ॥

એવમુક્તઃ સ શાન્તાત્મા તામુવાચ હસન્નિવ ।
સુભગે નાભ્યસૂયામિ વાક્યસ્યાસ્ય તવાનઘે ॥

ગ્રાહ્યં દૃશ્યં તથા શ્રાવ્યં યદિદં કર્મ વિદ્યતે ।
એતદેવ વ્યવસ્યન્તિ કર્મ કર્મેતિ કર્મિણઃ ॥

મોહમેવ નિગચ્છન્તિ કર્મિણો જ્ઞાનવર્જિતાઃ ।
નૈષ્કર્મ્ય ન ચ લોકેઽસ્મિન્મૌર્તમિત્યુપલભ્યતે ॥

કર્મણા મનસા વાચા શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
જન્માદિમૂર્તિભેદાનાં કર્મ ભૂતેષુ વર્તતે ॥

રક્ષોભિર્વધ્યમાનેષુ દૃશ્યશ્રાવ્યેષુ કર્મસુ ।
આત્મસ્થમાત્મના તેન દૃષ્ટમાયતનં મયા ॥

યત્ર તદ્બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વં યત્ર સોમઃ સહાગ્નિના ।
વ્યવાયં કુરુતે નિત્યં ધીરો ભૂતાનિ ધારયન્ ॥

યત્રિ બ્રહ્માદયો યુક્તાસ્તદક્ષરમુપાસતે ।
વિદ્વાંસઃ સુવ્રતા યત્ર શાન્તાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ ॥

ઘ્રાણેન ન તદાઘ્રેયં નાસ્વાદ્યં ચૈવ જિહ્વયા ।
સ્પર્શનેન તદસ્પૃશ્યં મનસા ત્વવગમ્યતે ॥

ચક્ષુષા ન વિષહ્યં ચ યત્કિઞ્ચિચ્છ્રવણાત્પરમ્ । અગન્ધમરસસ્પર્શમરૂપં શબ્દવર્જિતમ્ ।
યતઃ પ્રવર્તતે તન્ત્રં યત્ર ચૈતત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચોદાન એવ ચ ।
તત એવ પ્રવર્ન્તતે તદેવ પ્રવિશન્તિ ચ ॥

સમાનવ્યાનયોર્મધ્યે પ્રાણાપાનૌ વિચેરતુઃ ।
તસ્મિન્સુપ્તે પ્રલીયેતે સમાનો વ્યાન એવ ચ ॥

અપનાપ્રાણયોર્મધ્યે ઉદાનો વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ।
તસ્માચ્છયાનં પુરુષં પ્રાણાપાનૌ ન મુઞ્ચતઃ ॥

પ્રાણોનોપહતે યત્તુ તમુદાનં પ્રચક્ષતે ।
તસ્માત્તપો વ્યવસ્યન્તિ તદ્ભવં બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

તેષામન્યોન્યસક્તાનાં સર્વેષાં દેહચારિણામ્ ।
અગ્નિર્વૈશ્વાનરો મધ્યે સપ્તધા વિહિતોઽન્તરા ॥

ઘ્રાણં જિહ્વા ચ ચક્ષુશ્ચ ત્વક્ચ શ્રોત્રં ચ પઞ્ચમમ્ ।
મનો બુદ્ધિશ્ચ સપ્તૈતા જિહ્વા વૈશ્વાનરાર્ચિષઃ ॥

ઘ્રેયં દૃશ્યં ચ પેયં ચ સ્પૃશ્યં શ્રાવ્યં તથૈવ ચ ।
મન્તવ્યમવબોદ્ધવ્યં તાઃ સપ્ત સમિધો મતાઃ ॥

ઘ્રાતા ભક્ષયિતા દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ચ પઞ્ચમઃ ।
મન્તા બોદ્ધા ચ સ્પ્તૈતે ભવન્તિ પરમર્ત્વિજઃ ॥

ઘ્રેયે પેયે ચ દૃશ્યે ચ સ્પૃશ્યે શ્રાવ્યે તથૈવ ચ ।
મન્તવ્યેઽપ્યથ બોદ્ધવ્યે સુભગે પશ્ય સર્વદા ॥

હવીંષ્યાગ્નિષુ હોતારઃ સપ્તધા સપ્તસપ્તસુ ।
સમ્યક્પ્રક્ષિપ્ય વિદ્વાંસો જનયન્તિ સ્વયોનિષુ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
મનો બુદ્ધિશ્ચ સપ્તૈતા યોનિરિત્યેવ શબ્દિતાઃ ॥

હવિર્ભૂતગુણાઃ સર્વે પ્રવિશન્ત્યગ્નિયં મુખમ્ ।
અન્તર્વાસમુષિત્વા ચ જાયન્તે સ્વાસુ યોનિષુ ॥

તત્રૈવ ચ નિરુધ્યન્તે પ્રલયે ભૂતભાવને ।
તતઃ સઞ્જાયતે ગન્ધસ્તતઃ સઞ્જાયતે રસઃ ॥

તતઃ સઞ્જાયતે રૂપં તતઃ સ્પર્શોઽભિજાયતે । તતઃ સઞ્જાયતે શબ્દઃ સંશયસ્તત્ર જાયતે ।
તતઃ સઞ્જાયતે નિષ્ઠા જન્મૈતત્સપ્તધા વિદુઃ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ પ્રગૃહીતં પુરાતનૈઃ ।
પૂર્ણાહુતિભિરાપૂર્ણાસ્તે પૂર્યન્તે હિ તેજસા ॥