મહાભારત · અધ્યાય 14.17

સભાયાં વસતોસ્તત્ર નિહત્યારીન્મહાત્મનોઃ ।
કેશવાર્જુનયોઃ કા નુ કથા સમભવદ્દ્વિજ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

કૃષ્ણેન સહિતઃ પાર્થઃ સ્વં રાજ્યં પ્રાપ્ય કેવલમ્ ।
તસ્યાં સભાયાં દિવ્યાયાં વિજહાર મુદા યુતઃ ॥

તત્ર કઞ્ચિત્સભોદ્દેશં સ્વર્ગોદ્દેશસમં નૃપ ।
યદૃચ્છયા તૌ મુદિતૌ જગ્મતુઃ સ્વજનાવૃતૌ ॥

તતઃ પ્રતીતઃ કૃષ્ણેન સહિતઃ પાણ્ડવોઽર્જુનઃ ।
નિરીક્ષ્ય તાં સભાં રમ્યામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

વિદિતં મે મહાબાહો સઙ્ગ્રામે સમુપસ્થિતે ।
મહાત્મ્યં દેવકીપુત્ર તચ્ચ તે રૂપમૈશ્વરમ્ ॥

યત્તુ તદ્ભવતા પ્રોક્તં પુરા કેશવ સૌહૃદાત્ ।
તત્સર્વં પુરુષવ્યાઘ્ર નષ્ટં મે વ્યગ્રચેતસઃ ॥

મમ કૌતૂહલં ત્વસ્તિ તેષ્વર્થેષુ પુનઃ પુનઃ ।
ભવાંસ્તુ દ્વારકાં ગન્તા નચિરાદિવ માધવ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ તં કૃષ્ણઃ ફાલ્ગુનં પ્રત્યભાષત ।
પરિષ્વજ્ય મહાતેજા વચનં વદતાંવરઃ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

શ્રાવિતસ્ત્વં મયા ગુહ્યં જ્ઞાપિતશ્ચ સનાતનમ્ ।
ધર્મં સ્વરૂપિણં પાર્ત સર્વલોકાંશ્ચ શાશ્વતાન્ ॥

અબુદ્ધ્યા યન્ન ગૃહ્ણીતાસ્તન્મે સુમહદપ્રિયમ્ ।
ન ચ સાઽદ્ય પુનર્ભૂયઃ સ્મૃતિર્મે સમ્ભવિષ્યતિ ॥

નૂનમશ્રદ્દધાનોઽસિ દુર્મેધા હ્યસિ પાણ્ડવ ।
ન ચ શક્યં પુનર્વક્તુમશેષેણ ધનઞ્જય ॥

સ હિ ધર્મઃ સુપર્યાપ્તો બ્રહ્મણઃ પદવેદને ।
ન શક્યં તન્મયા ભૂયસ્તથા વક્તુમશેષતઃ ॥

પરં હિ બ્રહ્મ કથિતં યોગયુક્તેન તન્મયા ।
ઇતિહાસં તુ વક્ષ્યામિ તસ્મિન્નર્થે પુરાતનમ્ ॥

યથા તાં બુદ્ધિમાસ્થાય ગતિમગ્ર્યાં ગમિષ્યસિ ।
શૃણુ ધર્મભૃતાંશ્રેષ્ઠ ગદતઃ સર્વમેવ મે ॥

આગચ્છદ્બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્સ્વર્ગલોકાદરિન્દમ ।
બ્રહ્મલોકાચ્ચ દુર્ધર્ષઃ સોસ્માભિઃ પૂજિતોઽભવત્ ॥

અસ્માભિઃ પરિપૃષ્ઠશ્ચ યદાહ ભરતર્ષભ ।
દિવ્યેન વિધિના પાર્થ તચ્છૃણુષ્વાવિચારયન્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

મોક્ષધર્મં સમાશ્રિત્ય કૃષ્ણ યન્માઽનુપૃચ્છસિ ।
ભૂતાનામનુકમ્પાર્થં મન્મોહચ્છેદનં વિભો ॥

તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાવન્મધુસૂદન ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા ગદતો મમ માધવ ॥

કશ્ચિદ્વિપ્રસ્તપોયુક્તઃ કાશ્યપો ધર્મવિત્તમઃ ।
આસસાદ દ્વિજં કઞ્ચિદ્ધર્માણામાગતાગમમ્ ॥

ગતાગમં સુબહુશો જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગમ્ ।
લોકતત્ત્વાર્થકુશલં જ્ઞાતરં સુખદુઃખયોઃ ॥

જાતિસ્મરણતત્ત્વજ્ઞં કોવિદં પાપપુણ્યયોઃ ।
દ્રષ્ટારમુચ્ચનીચાનાં કર્મભિર્દેહિનાં ગતિમ્ ॥

ચરન્તં મુક્તવત્સિદ્ધં પ્રશાન્તં સંયતેન્દ્રિયમ્ ।
દીપ્યમાનં શ્રિયા બ્રાહ્મયા ક્રમમાણં ચ સર્વશઃ ॥

અન્તર્ધાનગતિજ્ઞં ચ શ્રુત્વા તત્ત્વેન કાશ્યપઃ ।
તથૈવાન્તર્હિતૈઃ સિદ્ધૈર્યાન્તં ચક્રધરૈઃ સહ ॥

સમ્ભાષમાણમેકાન્તે સમાસીનં ચ તૈઃ સહ ।
યદૃચ્છયા ચ ગચ્છન્તમસક્તં પવનં યથા ॥

તં સમાસાદ્ય મેધાવી સ તદા દ્વિજસત્તમઃ । ચરણૌ ધર્મકામો વૈ સ તસ્ય સુસમાહિતઃ ।
પ્રતિપદે યથાન્યાયં ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ॥

વિસ્મિતશ્ચાદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા કાશ્યપસ્તં દ્વિજોત્તમમ્ ।
પરિચારેણ મહતા ગુરું તં પર્યતોષયત્ ॥

ઉપપન્નં ચ તત્સર્વં શ્રુતચારિત્રસંયુતમ્ ।
ભૌમેનાતોષયચ્ચૈનં ગુરુવૃત્તિં સમાસ્થિતઃ ॥

તસ્મૈ તુષ્ટઃ સ શિષ્યાય યત્પ્રસન્નોઽબ્રવીદ્ગુરુઃ ।
સિદ્ધિં પરામભિપ્રેક્ષ્ય શૃણુ મત્તો જનાર્દન ॥
સિદ્ધ ઉવાચ ।

વિવિધૈઃ કર્મભિસ્તાત પુણ્યયોગૈશ્ચ કેવલૈઃ ।
ગચ્છન્તીહ ગતિં મર્ત્યા દેવલોકે ચ વા સ્થિતિમ્ ॥

ન ક્વચિત્સુખમત્યન્તં ન ક્વચિચ્છાશ્વતી સ્થિતિઃ ।
સ્થાનાચ્ચ મહતો ભ્રંશો દુઃખલબ્દાત્પુનઃ પુનઃ ॥

અશુભા ગતયઃ પ્રાપ્તાઃ કષ્ટા મે પાપસેવનાત્ ।
કામમન્યુપરીતેન તૃષ્ણયા મોહિતેન ચ ॥

પુનઃ પુનશ્ચ મરણં જન્મ ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।
આહારા વિવિધા ભુક્તાઃપીતા નાનાવિધાઃસ્તનાઃ ॥

માતરો વિવિધા દૃષ્ટાઃ પિતરશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
સુખાનિ ચ વિચિત્રાણિ દુઃખાનિ ચ મયાઽનઘ ॥

પ્રિયૈર્વિવાસો બહુશઃ સંવાસશ્ચાપ્રિયૈઃ સહ ।
ધનનાશશ્ચ સમ્પ્રાપ્તો લબ્ધ્વા દુઃખેન તદ્ધનમ્ ॥

અવમાનાઃ સુકષ્ટાશ્ચ પરતઃ સ્વજનાત્તથા ।
શારીરા માનસા વાઽપિ વેદના ભૃશદારુણાઃ ॥

પ્રાપ્તા વિમાનનાશ્ચોગ્રા વધબન્ધાશ્ચ દારુણાઃ ।
પતનં નિરયે ચૈવ યાતનાશ્ચ યમક્ષયે ॥

જરારોગાશ્ચ સતતં વ્યસનાનિ ચ ભૂરિશઃ ।
લોકેઽસ્મિન્નનુભૂતાનિ દ્વન્દ્વજાનિ ભૃશં મયા ॥

તતઃ કદાચિન્નિર્વેદાન્નિકારાન્નિકૃતેન ચ ।
લોકતન્ત્રં પરિત્યક્તં દુઃખાર્તેન ભૃશં મયા ॥

લોકેઽસ્મિન્નનુભૂયાહમિમં માર્ગમનુષ્ઠિતઃ । તતઃ સિદ્ધિરિયં પ્રાપ્તા પ્રસાદાદાત્મનો મયા ।
નાહં પુનરિહાગન્તા લોકાનાલોકયામ્યહમ્ ॥

આસિદ્ધેરાપ્રજાસર્ગાદાત્મનોપિ ગતીઃ શુભાઃ ।
ઉપલબ્ધા દ્વિજશ્રેષ્ઠ તથેયં સિદ્ધિરુત્તમા ॥

ઇતઃ પરં ગમિષ્યામિ તતઃ પરતરં પુનઃ ।
બ્રહ્મણઃ પદમવ્યક્તં મા તેઽભૂતત્ર સંશયઃ ॥

નાહં પુનરિહાગન્તા મર્ત્યલોકં પરન્તપ ।
પ્રીતોસ્મિ તે મહાપ્રાજ્ઞ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

યદીપ્સુરુપપન્નસ્ત્વં તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ ।
અભિજાને ચ તદહં યદર્થં મામુપાગતઃ ॥

અચિરાત્તુ ગમિષ્યામિ યેનાહં ત્વામચૂચુદમ્ ।
ભૃશં પ્રીતોસ્મિ ભવતશ્ચારિત્રેણ વિચક્ષણ ॥

પરિપૃચ્છ યાવદ્ભવતો ભાષે યદ્યત્તવેપ્સિતમ્ ॥

બહુમન્યે ચ તે બુદ્ધિં ભૃશં સમ્પૂજયામિ ચ ।
યેનાહં ભવતા બુદ્ધો મેધાવી હ્યસિ કાશ્યપ ॥