મહાભારત · અધ્યાય 14.19

શુભાનામશુભાનાં ચ નેહ નાશોસ્તિ કર્મણામ્ ।
પ્રાપ્યપ્રાપ્યાનુપચ્યન્તે ક્ષેત્રેક્ષેત્રે તથાતથા ॥

યથા પ્રસૂયમાનસ્તુ ફલી દદ્યાત્ફલં બહુ ।
તથા સ્યાદ્વિપુલં પુણ્યં શુદ્ધેન મનસા કૃતમ્ ॥

પાપં ચાપિ તથૈવ સ્યાત્પાપેન મનસા કૃતમ્ ।
પુરોધાય મનો હીહ કર્મણ્યાત્મા પ્રવર્તતે ॥

યથા કર્મસમાવિષ્ટઃ કામમન્યુસમાવૃતઃ ।
નરો ગર્ભં પ્રવિશતિ તત્રાપિ શૃણુ ચોત્તરમ્ ॥

શુક્રં શોણિતસંસૃષ્ટં સ્ત્રિયા ગર્ભાશયં ગતમ્ ।
ક્ષેત્રં કર્મજમાપ્નોતિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ॥

સૌક્ષ્મ્યાદવ્યક્તયાવાચ્ચ ન ચ ક્વચન સજ્જતિ ।
સમ્પ્રાપ્ય બ્રાહ્મણઃ કાયં તસ્માત્તદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

તદ્બીજં સર્વભૂતાનાં તેન જીવન્તિ જન્તવઃ ॥

સ જીવઃ સર્વભૂતાનાં ગર્ભમાવિશ્ય ભાગશઃ । દધાતિ ચેતના સદ્યઃ પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ ।
તતઃ સ્પન્દયતેઽઙ્ગાનિ સ ગર્ભશ્ચેતનાન્વિતઃ ॥

યથા લોહસ્ય વિષ્યન્દો નિષિક્તો બિમ્બવિગ્રહમ્ ।
ઉપૈતિ તદ્વજ્જાનીહિ ગર્ભે જીવપ્રવેશનમ્ ॥

લોહપિણ્ડં યથા વહ્નિઃ પ્રવિશ્ય હ્યતિતાપયેત્ । તથા ત્વમપિ જાનીહિ ગર્ભે જીવોપપાદનમ્ ।

યથા ચ દીપઃ શરણં દીપ્યમાનઃ પ્રકાશયેત્ ।
એવમેવ શરીરાણિ પ્રકાશયતિ ચેતનઃ ॥

યદ્યચ્ચ કુરુતે કર્મ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
પૂર્વદેહકૃતં સર્વમવશ્યમુપભુજ્યતે ॥

તતસ્તુ ક્ષીયતે ચૈવ પુનશ્ચાન્યત્પ્રચીયતે ।
યાવત્તુ મોક્ષયોગસ્થં ધર્મં નૈવાવબુધ્યતે ॥

તત્તે ધર્મં પ્રવક્ષ્યામિ સુખી ભવતિ યેન વૈ ।
આવર્તમાનો જાતીષુ યથાઽન્યોન્યાસુ સત્તમ ॥

દાનં વ્રતં બ્રહ્મચર્યં યથોક્તવ્રતધારણમ્ ।
દમઃ પ્રશાન્તતા ચૈવ ભૂતાનાં ચાનુકમ્પનમ્ ॥

સંયમશ્ચાનૃશંસ્ય ચ પરસ્વાદાનવર્જનમ્ ।
વ્યલીકાનામકરણં ભૂતાના મનસા ભુવિ ॥

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા દેવતાતિતિપૂજનમ્ ।
ગુરુપૂજા ઘૃણા શૌચં નિત્યમિન્દ્રયસંયમઃ ॥

પ્રવર્તનં શુભાનાં ચ તત્સતાં વ્રતમુચ્યતે ।
તતો ધર્મઃ પ્રભવતિ યઃ પ્રજાઃ પાતિ શાશ્વતીઃ ॥

સદ્ભિરાચરિતો ધર્મઃ સદાચારે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ઉભયાર્થો ભવત્યેવ સ્વર્ગાર્થો મોક્ષતસ્તથા ॥

એવં સત્સુ સદા પશ્યેત્તત્રછાપ્યેષા ધ્રુવા સ્થિતિઃ ।
આચારો ધર્મમાચષ્ટે યસ્મિન્સન્તો વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તેષુ તત્કર્મ નિક્ષિપ્તં યઃ સ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
યસ્તં સમભિપદ્યેત ન સ દુર્ગતિમાપ્નુયાત્ ॥

અતો નિયમ્યતે લોકઃ પ્રચ્યવન્ધર્મવર્ત્મસુ ।
યશ્ચ યોગી ચ મુક્તશ્ચ સ ઐતેભ્યો વિશિષ્યતે ॥

વર્તમાનસ્ય ધર્મેણ પુરુષસ્ય યથા તથા ।
સંસારતારણં હ્યસ્ય કાલેન મહતા ભવેત્ ॥

એવં પૂર્વકૃતં કર્મ સર્વો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે ।
સર્વં તત્કારણં યેન નિકૃતોઽપ્યમિહાગતઃ ॥

શરીરગ્રહણં ચાસ્ય કેન પૂર્વં પ્રકલ્પિતમ્ ।
ઇત્યેવં સંશયે લોકે તચ્ચ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥

શરીરમાત્મનઃ કૃત્વા સર્વલોકપિતામહઃ ।
ત્રૈલોક્યમસૃજદ્બ્રહ્મા કૃત્સ્નં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

તતઃ પ્રધાનમસૃજચ્ચેતનાં તુ શરીરિણામ્ ।
યયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં યાં લોકે પરમાં વિદુઃ ॥

ઇદં તત્ક્ષરમિત્યુક્તં પરં ત્વમૃતમક્ષરમ્ ।
ત્રયાણાં મિથુનં સર્વમેકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્ ॥

અસૃજત્સર્વભૂતાનિ પૂર્વદૃષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ ।
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ ઇત્યેષા પૌર્વિકી શ્રુતિઃ ॥

તસ્ય કાલપરીમાણમકરોત્સ પિતામહઃ ।
ભૂતેષુ પરિવૃત્તિં ચ પનરાવૃત્તિમેવ ચ ॥

યથા તુ કશ્ચિન્મેધાવી દૃષ્ટાત્મા પૂર્વજન્મનિ ।
યત્પ્રવક્ષ્યામિ તત્સર્વં યથાવદુપપદ્યતે ॥

સુખદુઃખે યથા સમ્યગનિત્યે યઃ પ્રપશ્યતિ ।
કાયં ચામેધ્યસંસ્થાનં વિનાશં કર્મસંહિતમ્ ॥

યચ્ચ કિઞ્ચિત્સુખં તચ્ચ દુઃખં દૃષ્ટમિતિ સ્મરન્ ।
સંસારસાગરં ઘોરં તરિષ્યતિ સુદુસ્તરમ્ ॥

જનીમરણરોગૈશ્ચ સમાવિષ્ટઃ પ્રધાનવિત્ ।
ચેતનાવ્તસુ ચૈતન્યં સમં ભૂતેષુ પશ્યતિ ॥

નિર્વિદ્યતે તતઃ કશ્ચિન્માર્ગમાણઃ પરં પદમ્ ।
તસ્યોપદેશં વક્ષ્યામિ યાથાતથ્યેન સત્તમ ॥

શાશ્વતસ્યાવ્યયસ્યાથ્ યદસ્ય જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
પ્રોચ્યમાનં મયા વિપ્ર નિબોધદમશેષતઃ ॥