મહાભારત · અધ્યાય 14.115

કેશવેનૈવમાખ્યાતે ધર્મપુત્રઃ પુનઃપુનઃ ।
પપ્રચ્છ દાનકાલસ્ય વિશેષં ચ વિધિં નૃપ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

દેવ કિં ફલમાખ્યાતં વિષુવેષ્મવરેશ્વર ।
સૂર્યેન્દૂપપ્લવે ચૈવ વસ્તુમર્હતિ તત્ફલમ્ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુષ્વ રાજન્વિષુવે સોમાર્કગ્રહણેષુ ચ ।
વ્યતીપાતેઽયને ચૈવ દાનં સ્યાદક્ષયં ફલમ્ ॥

રાજન્નયનયોર્મધ્યે વિષુવં સમ્પ્રચક્ષતે ।
સમે રાત્રિદિને તત્ર સન્ધ્યાયાં વિષુવે નૃપ ॥

બ્રહ્માઽહં શઙ્કરશ્ચાપિ તિષ્ઠામઃ સહિતાઃ સકૃત્ ।
ક્રિયાકરણકાર્યાણામેકીભાવત્વકારણાત્ ॥

અસ્માકમેકીભૂતાનાં નિષ્કલં પરમં પદમ્ ।
તન્મુહૂર્તં પરં પુણ્યં રાજન્વિષુવસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

તદેવાદ્યક્ષરં બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મેતિ કીર્તિતમ્ ।
તસ્મિન્મુહૂર્તે સર્વે તુ ચિન્તયન્તિ પરં પદમ્ ॥

દેવાશ્ચ વસવો રુદ્રાઃ પિતરશ્ચાશ્વિનૌ તથા ।
સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે ગન્ધર્વાઃ સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયસ્તથા ॥

સોમાદયો ગ્રહાશ્ચૈવ સરિતઃ સાગરાસ્તથા ।
મરુતોત્સરસો નાગા યક્ષરાક્ષસગુહ્યકાઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ રાજેન્દ્ર વિષુવે સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
સોપવાસાઃ પ્રયત્નેન ભવન્તિ ધ્યાનતત્પરાઃ ॥

અન્નં ગાવસ્તિલાન્ભૂમિં કન્યાદાનં તથૈવ ચ । ગૃહમાયતનં ધાન્યં વાહનં શયનં તથા ।

યચ્ચાન્યચ્ચ મયા પ્રોક્તં તત્પ્રયચ્છ યુધિષ્ઠિર ।
દીયતે વિષુવેષ્વેવં શ્રોત્રિયેભ્યો વિશેષતઃ ॥

તસ્ય દાનસ્ય કૌન્તેય ક્ષયં નૈવોપપદ્યતે ।
વર્ધતેઽહરહઃ પુણ્યં તદ્દાનં કોટિસમ્મિતમ્ ॥

વિષુવે સ્નપનં યસ્તુ મમ કુર્યાદ્ધરસ્ય વા ।
અર્ચનાં ચ યતાન્યાયં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

દશજન્મકૃતં પાપં તસ્ય સદ્યો વિનશ્યતિ ।
દશાનામશ્વમેધાનામિષ્ટાનાં લભતે ફલમ્ ॥

વિમાનં દિવ્યમારૂઢઃ કામરૂપી યથાસુખમ્ ।
સ યાતિ મામકં લોકં રુદ્રલોકમથાપિ વા ॥

તત્રસ્થૈર્દેવગન્ધર્વેર્ગીયમાનો યથાસુખમ્ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રાણિ કોટિમેકં તુ મોદતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે દ્વિજોત્તમઃ ।
ચતુર્ણામપિ વેદાનાં પારગો બ્રહ્મિવિદ્ભવેત્ ॥

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે વ્યોમ્નિ મમ વા શઙ્કરસ્ય વા ।
ગાયત્રીં મામિકાં વાઽપિ જપેદ્યઃ શઙ્કરસ્ય વા ॥

શઙ્ખર્તૂર્યસ્વનૈશ્ચૈવ કાંસ્યઘણ્ટાસ્વનૈરપિ ।
કારયેત્તુ ધ્વનિં ભક્ત્યા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

ગાન્ધર્વૈર્હોમજપ્યૈશ્ચ જપ્તૈરુત્કૃષ્ટનામભિઃ ।
દુર્બલોપિ ભવેદ્રાહુઃ સોમશ્ચ બલવાન્ભવેત્ ॥

સૂર્યેન્દૂપપ્લવે ચૈવ શ્રોત્રિયેભ્યઃ પ્રદીયતે ।
તત્સહસ્રગુણં ભૂત્વા દાન્તારમુપતિષ્ઠતિ ॥

મહાપાતકયુક્તોપિ યદ્યપિ સ્યાન્નરોત્તમ ।
નિષ્પાપસ્તત્ક્ષણાદેવ તેન દાનેન જાયતે ॥

ચન્દ્રસૂર્યપ્રકાશેન વિમાનેન વિરાજતા ।
યાતિ સોમપુરં રમ્યં સેવ્યમાનોપ્સરોગણૈઃ ॥

યાવદૃક્ષાણિ તિષ્ઠન્તિ ગગને શશિના સહ ।
તાવત્કાલં સ રજેન્દ્ર સોમલોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે યુધિષ્ઠિર ।
વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્રઃ કોટીધનપતિર્ભવેત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવંસ્તવ ગાયત્રી જપ્યતે ચ કથં વિભો ।
કિં વા તસ્ય ફળં દેવ મમાચક્ષ્વ સુરેશ્વર ॥
ભગવાનુવાચ ।

દ્વાદશ્યાં વિષુવે ચૈવ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે તથા ।
અયને શ્રવણે ચૈવ વ્યતીપાતે તથૈવ ચ ॥

અશ્વત્તદર્શને ચૈવ તથા મદ્દર્શનેઽપિ ચ । જપ્યા તુ મમ ગાયત્રી ચાથવાઽષ્ટાક્ષરં નૃપ ।
આર્જિતં દુષ્કૃતં તસ્ય નાશયેન્નાત્ર સંશયઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અશ્વત્થદર્શનં ચૈવ કિં ત્વદ્દર્શનસમ્મિતમ્ ।
એતત્કથય મે દેવ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
ભગવાનુવાચ ।

અહમશ્વત્થરૂપેણ પાલયામિ જગત્ત્રયમ્ ।
અસ્વત્થો ન સ્થિતો યત્ર નાહં તત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

યત્રાહં સંસ્થિતો રાજન્નસ્વત્થશ્ચાપિ તિષ્ઠતિ ।
યસ્ત્વેનમર્ચયેદ્ભક્ત્યા સ માં સાક્ષાત્સમર્ચતિ ॥

યસ્ત્વેનં પ્રહરેત્કોપાન્મામેવ પ્રહરેત્તુ સઃ ।
તસ્માત્પ્રદક્ષિણં કુર્યાન્ન ચિન્દ્યાદેનમન્વહમ્ ॥

વ્રતસ્ય પારણં તીર્થમાર્જવં તીર્થમુચ્યતે ।
દેવશુશ્રૂષણં તીર્તચં ગુરુશુશ્રૂષણં તથા ॥

પિતૃશુશ્રૂષણં તીર્થં માતૃશુશ્રૂષણં તથા ।
દારાણાં તોષણં તીર્તં ગાર્હસ્થ્યં તીર્થમુચ્યતે ॥

આતિથેયઃ પરં તીર્થં બ્રહ્મતીર્થં સનાતનમ્ ।
બ્રહ્મિચર્યં પરં તીર્તં ત્રેતાગ્નિસ્તીર્થમુચ્યતે ॥

મૂલં ધર્મં તુ વિજ્ઞાય મનસ્તત્રાવધાર્યતામ્ ॥
ગચ્છ તીર્થાનિ કૌન્તેય ધર્મો ધર્મેણ વર્ધતે ॥

દ્વિવિધં તીર્થમિત્યાહુઃ સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા ।
સ્તાવરાજ્જઙ્ગમં તીર્થં તતો જ્ઞાનપરિગ્રહઃ ॥

કર્મ્ણાઽપિ વિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યેહ ભારત ।
હૃદયે સર્વતીર્થાનિ તીર્થભૂતઃ સ ઉચ્યતે ॥

ગુરુતીર્થં પરં જ્ઞાનમતસ્તીર્તં ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાનતીર્તં પરં તીર્તં બ્રહ્મતીર્તં સનાતનમ્ ॥

ક્ષમા તુ પરમં તીર્તં સર્વતીર્થેષુ પાણ્ડવ ।
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્ ॥

માનિતોઽમાનિતો વાઽપિ પૂજિતોઽપૂજિતોપિ વા ।
આક્રુષ્ટસ્તર્જિતો વાઽપિ ક્ષમાવાંસ્તીર્થમુચ્યતે ॥

ક્ષમા યશઃ ક્ષમા દાનં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા દમઃ ।
ક્ષમાઽહિંસા ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા ચેન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥

ક્ષમા દયા ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમયૈવ ધૃતં જગત્ ।
ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો દેવઃ ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો વરઃ ॥

ક્ષમાવાનાપ્નુયાત્સ્વર્ગં ક્ષમાવાનાપ્નુયાદ્યશઃ ।
ક્ષમાવાન્પ્રાપ્નુયાન્મોક્ષં તસ્માત્સાદ્યુઃ સ ઉચ્યતે ॥

આત્મા નદી ભારતપુણ્યતીર્થ- માત્મા તીર્થં સર્વતીર્થપ્રધાનમ્ ।
આત્મા યજ્ઞઃ સતતં મન્યતે વૈ સ્વર્ગો મોક્ષઃ સર્વમાત્મન્યધીનમ્ ॥

આચારનૈર્મલ્યમુપાગતેન સત્યક્ષમાનિસ્તુલશીતલેન ।
જ્ઞાનામ્બુના સ્નાતિ હિ નિત્યમેવં કિં તસ્ય ભૂયઃ સલિલેન તીર્થમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવન્સર્વપાપઘ્નં પ્રાયશ્ચિત્તમદુષ્કરમ્ ।
ત્વદ્ભક્તસ્ય સુરશ્રેષ્ઠ મમ ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥
ભગવાનુવાચ ।

રહલસ્યમિદમત્યર્થમશ્રાવ્યં પાપકર્મણામ્ ।
અધાર્મિકાણામશ્રાવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં બ્રવીમિ તે ॥

પાવનં બ્રાહ્મમં દૃષ્ટ્વા મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યભિવાદનમાચરેત્ ॥

પ્રદક્ષિણં ચ યઃ કુર્યાત્પુનરષ્ટાક્ષરેણ તુ ।
તેન તુષ્ટેન વિપ્રેણિ તત્પાપં ક્ષપયામ્યહમ્ ॥

પોત્રકૃષ્ટાં વરાહસ્ય મૃત્તિકાં શિરસા વહન્ ।
પ્રાણાયામશતં કૃત્વા નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

દક્ષિણાવર્તશઙ્ખાદ્વા કપિલાશૃઙ્ગતોપિ વા ।
પ્રાક્સ્રોતસં નદીં ગત્વા મમાયતનસન્નિધૌ ॥

સલિલેન તુ યઃ સ્નાયાત્સકૃદેવ રવિગ્રહે ।
તસ્ય યત્સઞ્ચિતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ॥

મસ્તકાન્નિસ્સૃતૈસ્તોયૈઃ કપિલાયા યુધિષ્ઠિર । ગોમૂત્રેણાપિ યઃ સ્નાયાદ્રોહિણ્યાં મમ વા દિને ।
વિપ્રપાદચ્યુતૈર્વાઽપિ તોયૈઃ પાપં પ્રણશ્યતિ ॥

નમસ્યેદ્યસ્તુ મદ્ભક્ત્યા શિંશુમારં પ્રજાપતિમ્ ।
ચતુર્દશાઙ્ગસંયુક્તં તસ્ય પાપં પ્રણસ્યતિ ॥

તતશ્ચતુર્દશાઙ્ગાનિ શૃણુ તસ્ય યુધિષ્ઠિર ।
શિરો ધર્મો હનુર્બ્રહ્મા વૃષાવુત્તરદક્ષિણૌ ॥

હૃદયં તુ ભવેદ્વિષ્ણુરંસૌ સ્યાતાં તથાઽશ્વિનૌ ।
અત્રિર્મધ્યં ભવેદ્રાજઁલ્લિઙ્ગં સંવત્સરં ભવેત્ ॥

મિત્રાવરુણકૌ પાદાવૂરુદ્વન્દ્વં હુતાશનઃ ।
તતઃ પશ્ચાદ્ભવેદિન્દ્રસ્તતઃ પશ્ચાત્પ્રજાપતિઃ ॥

અભયં ચ તતઃ પશ્ચાત્સ એવ ધ્રુવસઞ્જ્ઞિકઃ ।
એતાન્યઙ્ગાનિ સર્વાણિ શિંશુમારપ્રજાપતેઃ ॥

વિબેત્તુ પઞ્ચગવ્યં યઃ પૌર્ણમાસ્યામુપોષ્ય તુ ।
તસ્ય નશ્યતિ યત્પાપં તત્પાપં પૂર્વસઞ્ચિતમ્ ॥
તથૈવ બ્રહ્મકૂર્ચ તુ સમન્ત્રં તુ પૃથક્પૃથક્ ।

માસિમાસિ વિબેદ્યસ્તુ તસ્ય પાપં પ્રણશ્યતિ ॥ પાત્રં ચ બ્રહ્મકૂર્ચં ચ શૃણુ તત્ર ચ ભારત ।

પાલાશં પદ્મપત્રં ચ તામ્રં વાઽથ હિરણ્યયમ્ ।
સાદયિત્વા તુ ગૃહ્ણીયાત્તત્તુ પાત્રમુદાહૃતમ્ ॥

ગાયત્ર્યા ગૃહ્ણતે મૂત્રં ગન્ધદ્વારેતિ ગોમયમ્ ।
આપ્યાયસ્વેતિ ચ ક્ષીરં દધિક્રાણ્વેતિ વૈ દધિ ॥

તેજોસિશુક્લમિત્યાજ્યં દેવસ્યત્વેતિ કુશોદકમ્ ।
આપોહિષ્ઠેત્યૃચા ગૃહ્યિ યવચૂર્ણં યથાવિધિ ॥

બ્રહ્મણે ચ યથા હુત્વા સમિદ્ધે ચ હુતાશને ।
આલોડ્ય પ્રણવેનૈવ નિર્મથ્ય પ્રણવેન તુ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પ્રણવેનૈવ પિબેતુ પ્રણવેન તુ ।
મહતાઽપિ સ પાપેન ત્વચેવાહિર્વિમુચ્યતે ॥

ભદ્રં ન હતિ યઃ પાદં પઠન્નૃક્સહિતાં તદા ।
અન્તર્જલે વાઽભ્યાદિત્યે તસ્ય પાપં પ્રણશ્યતિ ॥

મમ સૂક્તં જપેદ્યસ્તુ નિત્યં મદ્ગતમાનસઃ ।
ન પાપેન સ લિપ્યેત પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥