મહાભારત · અધ્યાય 14.114

એવં સંવત્સરં પૂર્ણમેકભુક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ।
તસ્ય પુણ્યફલં યદ્વૈ તન્મમાચક્ષ્વ કેશવ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ પાણ્ડવ તત્ત્વં મે વચનં પુણ્યમુત્તમમ્ ।
યદકૃત્વાઽથવા કૃત્વા નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

એકભુક્તેન વર્તેત નરઃ સંવત્સરં તુ યઃ ।
બ્રહ્મચારી જિતક્રોધો હ્યધશ્શાયી જિતેન્દ્રિયઃ ॥

શુચિશ્ચિ સ્નાનતો વ્યગ્રઃ સત્યવાગનસૂયકઃ । અર્ચન્નેવ તુ માં નિત્યં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
સન્ધ્યયોસ્તુ જપેન્નિત્યં મદ્ગાયત્રીં સમાહિતઃ ॥

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યસકૃન્માં પ્રણમ્ય ચ ।
વિપ્રમગ્રાસને કૃત્વા યાવકં ભૈત્રમેવ વા ॥

ભુક્ત્વા તુ વાગ્યતો ભૂમાવાચાન્તસ્ય દ્વિજન્મનઃ ।
નમોઽસ્તુ વાસુદેવાયેત્યુક્ત્વા તુ ચરણૌ સ્પૃશેત્ ॥

માસેમાસે સમાપ્તે તુ ભોજયિત્વા દ્વિજાઞ્શુચીન્ ।
સંવત્સરે તતઃ પૂર્ણે દદ્યાત્તુ વ્રતદક્ષિણામ્ ॥

નવનીતમયીં ગાં વા તિલધેનુમથાપિ વા । વિપ્રહસ્તચ્યુતૈસ્તોયૈઃ સહિરણ્યૈઃ સમુક્ષિતઃ ।
તસ્ય પુણ્યફલં રાજન્કથ્યમાનં મયા શૃણુ ॥

દશજન્મકૃતં પાપં જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોપિ વા ।
તદ્વિનશ્યતિ તસ્યાશુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સર્વેષામુપવાસાનાં યચ્છ્રેયઃ સુમહત્ફલમ્ ।
યચ્ચ નિઃશ્રેયસં લોકે તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાપૂર્વં મયાઽભીષ્ટં તુ મોદતે ।
તથા તે કથયિષ્યામિ મદ્ભક્તાય યુધિષઠિર ॥

યસ્તુ ભક્ત્યા શુચિર્ભૂત્વા પઞ્ચમ્યાં મે નરાધિપ । ઉપવાસવ્રતં કુર્યાત્ત્રિકાલં ચાર્ચયંસ્તુ મામ્ ।
સર્વક્રતુફલં લબ્ધ્વા મમ લોકે મહીયતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ પઞ્ચમી નામ કા તવ ।
તામહં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ મમાનઘ ॥
ભગવાનુવાચ ।

પર્વદ્વયં ચ દ્વાદશ્યાં શ્રવણં ચ નરાધિપ ।
મત્પઞ્ચમીતિ વિખ્યાતાં મત્પ્રિયા ચ વિશેષતઃ ॥

તસ્માત્તુ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠૈર્મન્નિવેશિતબુદ્ધિભિઃ ।
ઉપવાસસ્તુ કર્તવ્યો મત્પ્રિયાર્તં વિશેષતઃ ॥

દ્વાદશ્યામેવ વા કુર્યાદુપવાસમશક્નુવન્ ।
તેનાહં પરમાં પ્રીતિ યાસ્યામિ નરપુઙ્ગવ ॥

અહોરાત્રેણ દ્વાદશ્યાં માર્ગશીર્ષેણ કેશવમ્ ।
ઉપોષ્ય પૂજયેદ્યો માં સોઽસ્વમેધફલં લભેત્ ॥

દ્વાદશ્યાં પુષ્યમાસે તુ નામ્ના નારાયણં તુ મામ્ ।
ઉપોષ્ય પૂજયેદ્યો માં વાજિમેધફલં લભેત્ ॥

દ્વાદશ્યાં માઘમાસે તુ મામુપોષ્ય તુ માધવમ્ ।
પૂજયેદ્યઃ સમાપ્નોતિ રાજસૂયફલં નૃપ ॥

દ્વાદશ્યાં ફાલ્ગુને માસિ ગોવિન્દાખ્યમુપોષ્ય મામ્ ॥
પૂજયેદ્યઃ સમાપ્નોતિ હ્યતિરાત્રફલં નૃપ ॥

દ્વાદશ્યાં માસિ ચૈત્રે તુ માં વિષ્ણું સમુપોષ્ય યઃ ।
પૂજયંસ્તદવાપ્નોતિ પૌણ્ડરીકસ્ય યત્ફલમ્ ॥

દ્વાદશ્યાં માસિ વૈશાખે મધુસૂદનસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
ઉપોષ્ય પૂજયેદ્યો માં સોગ્નિષ્ટોમસ્ય પાણ્ડવ ॥

દ્વાદશ્યાં જ્યેષ્ઠમાસે તુ મામુપોષ્ય ત્રિવિક્રમમ્ ।
અર્યયેદ્યઃ સમાપ્નોતિ ગવાં મેધફલં નૃપ ॥

આષાઢે વામનાખ્યં માં દ્વાદશ્યાં સમુપોષ્ય યઃ ।
નરમેધસ્ય સ ફલં પ્રાપ્નોતિ ભરતર્ષભ ॥

દ્વાદશ્યાં શ્રાવણે માસિ શ્રીધરાખ્યમુપોષ્ય મામ્ ।
પૂજયેદ્ય સમાપ્નોતિ પઞ્ચયજ્ઞફલં નૃપ ॥

માસે ભાદ્રપદે યો માં હૃષીકેશાખ્યમર્ચયેત્ ।
ઉપોષ્ય સ સમાપ્નોતિ સૌત્રામણિફલં નૃપ ॥

દ્વાદશ્યામાશ્વયુઙ્માસે પદ્મનાભમુપોષ્ય મામ્ ।
અર્ચયેદ્યઃ સમાપ્નોતિ ગોસહસ્રફલં નૃપ ॥

દ્વાદશ્યાં કાર્તિકે માસિ માં દામોદરસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
ઉપોષ્ય પૂજયેદ્યસ્તુ સર્વક્રતુફલં નૃપ ॥

કેવલેનોપવાસેન દ્વાદશ્યાં પાણ્ડુનન્દન ।
યત્ફલં પૂર્વમુદ્દિષ્ટં તસ્યાર્ધં લભતે નૃપ ॥

શ્રાવણેઽપ્યેવમેવં મામર્ચયેદ્ભક્તિમાન્નરઃ ।
મમ સાલોક્યમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

માસેમાસે સમભ્યર્ચ્ય ક્રમશો મામતન્દ્રિતઃ ।
પૂર્મે સંવત્સરે કુર્યાત્પુનઃ સંવત્સરં તુ મામ્ ॥

અવિઘ્નમર્ચયાનસ્તુ યો મદ્ભક્તો મત્પરાયણઃ ।
અવિઘ્નમર્ચયાનસ્તુ મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ॥

અર્ચયેત્પ્રીતિમાન્યો માં દ્વાદસ્યાં વેદસંહિતામ્ ।
સ પૂર્વોક્તફલં રાજઁલ્લભતે નાત્ર સંશયઃ ॥

ગન્ધં પુષ્પં ફલં તોયં પત્રં વા મૂલમેવ વા ।
દ્વાદશ્યાં મમ યો દદ્યાત્તત્સમો નાસ્તિ મત્પ્રિયઃ ॥

એતેન વિધિના સર્વે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
મદ્ભક્તા નરશાર્દૂલ સ્વર્ગલોકં તુ ભુઞ્જતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં વદતિ દેવેશે કેશવે પાડુનન્દનઃ ।
કૃતાઞ્જલિઃ સ્તોત્રમિદં ભક્ત્તયા ધર્માત્મજોઽબ્રવીત્ ॥

સર્વલોકેશ દેવેશ હૃષીકેશક નમોસ્તુ તે ।
સહસ્રશિરસે નિત્યં સહસ્રાક્ષ નમોસ્તુ તે ॥

ત્રયીમય ત્રયીનાથ ત્રયીસ્તુત નમોનમઃ ।
યજ્ઞાત્મન્યજ્ઞસમ્ભૂત યજ્ઞનાથ નમોનમઃ ॥

ચતુર્મૂર્તે ચતુર્બાહો ચતુર્વ્યૂહ નમોનમઃ ।
લોકાત્મઁલ્લોકકૃન્નાથ લોકાવાસ નમોનમઃ ॥

સૃષ્ટિસંહારકર્ત્રે તુ નરસિંહ નમોનમઃ ।
ભક્તપ્રિય નમસ્તેઽસ્તુ કૃષ્ણ નાથ નમોનમઃ ॥

લોકપ્રિય નમસ્તેઽસ્તુ ભક્તવત્સલ તે નમઃ ।
બ્રહ્મવાસ નમસ્તેઽસ્તુ બ્રહ્મનાથ નમોનમઃ ॥

રુદ્રરૂપ નમસ્તેઽસ્તુ રુદ્રકર્મિરતાય તે ।
પઞ્ચયજ્ઞ નમસ્તેઽસ્તુ સર્વયજ્ઞ નમોનમઃ ॥

કૃષ્ણપ્રિય નમસ્તેઽસ્તુ કૃષ્ણનાથ નમોનમઃ ।
યોગિપ્રિય નમસ્તેઽસ્તુ યોગિનાથ નમોનમઃ ॥

હયવક્ત્ર નમસ્તેઽસ્તુ ચક્રપાણે નમોનમઃ ।
પઞ્ચભૂત નમસ્તેઽસ્તુ પઞ્ચાયુધ નમોનમઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભક્તિગદ્ગદયા વાચા સ્તુવત્યેવં યુધિષ્ઠિરે ।
ગૃહીત્વા કેશવો હસ્તે પ્રીતાત્મા તં ન્યવારયત્ ॥

નિવાર્ય ચ પુનર્વાચા ભક્તિનમ્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વક્તુમેવ નરશ્રેષઠ ધર્મપૂત્રં પ્રચક્રમે ॥
ભગવાનુવાચ ।

અન્યવત્કિમિદં રાજન્માં સ્તૌષિ નરપુઙ્ગવ ।
તિષ્ઠ પૃચ્છ યથાપૂર્વં ધર્મપૂત્ર યુધિષ્ઠિર ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદાત્તુ ધર્મં સ્મૃત્વા પુનઃપુનઃ ।
ન શાન્તિરસ્તિ મે દેવ નૃત્યતીવ ચ મે મનઃ ॥

ઇદં ચ ધર્મસમ્પન્નં વક્તુમર્હસિ માધવ ।
કૃષ્ણપક્ષેષુ દ્વાદશ્યામર્ચનીયઃ કથં ભવેત્ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાપૂર્વં તત્સર્વં કથયામિ તે ।
પરમં કૃષ્ણદ્વાદશ્યામર્ચનાયાં ફલં મમ ॥

એકાદશ્યામુપોષ્યાથ દ્વાદશ્યામર્ચયેત્તુ મામ્ ।
વિપ્રાનપિ યથાલાભં પૂજયેદ્ભક્તિમાન્નરઃ ॥

સ ગચ્છેદ્દક્ષિણામૂર્તિં માં વા નાત્ર વિચારણા ।
ચન્દ્રસાલોક્યમથવા ગ્રહનક્ષત્રપૂજિતઃ ॥