મહાભારત · અધ્યાય 14.112

ચક્રાયુધ નમસ્તેઽસ્તુ દેવેશ ગરુડધ્વજ ।
ચાન્દ્રાયણવિધિં પુણ્યમાખ્યાહિ ભગવન્મમ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ પાણ્ડવ તત્વેન સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
પાપિનો યેન શુદ્ધ્યન્તિ તત્તે વક્ષ્યામિ સર્વશઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાઽપિ વૈશ્યો વા ચરિતવ્રતઃ ।
યથાવત્કર્તુકામો વૈ તસ્યૈવં પ્રથમા ક્રિયા ॥

શોધયેત્તુ શરીરં સ્વં પઞ્ચગવ્યેન યન્ત્રિતઃ ।
સશિરઃ કૃષ્ણપક્ષસ્ય તતઃ કુર્વીત વાપનમ્ ॥

શુક્લવાસાઃ શુચિર્ભૂત્વા મૌઞ્જીં બધ્નીત મેખલામ્ ।
પાલાશદ્ણ્ડમાદાય બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ ॥

કૃતોપલાસઃ પૂર્વં તુ શુક્લપ્રતિપદિ દ્વિજઃ । નદીસન્ગમતીર્થેષુ શુચૌ દેશે ગૃહેઽપિ વા ।
ગોમયેનોપલિપ્રેઽથ સ્થણ્ડિલેઽગ્નિં નિધાપયન્ ॥

આઘારાવાજ્યભાગૌ ચ પ્રણવં વ્યાહૃતીસ્તથા ।
વારુણં ચૈવ પઞ્ચૈવ હુત્વા સર્વાન્યથાક્રમમ્ ॥

સત્યાય વિષ્ણવે ચેતિ બ્રહ્મર્ષિભ્યોઽથ બ્રહ્મણે ।
વિશ્વેભ્યો હિ ચ દેવેભ્યઃ સપ્રજાપતયે તથા ॥

ષડુક્ત્વા જુહુયાત્પશ્ચાત્પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં દ્વિજઃ ।
અતઃ સમાપયેદગ્નિં શાન્તિં કૃત્વાઽથ પૌષ્ટિકિમ્ ॥

પ્રણમ્ય્ ચાગ્નિં સોમં ચ ભસ્મ દિગ્ધ્વા યથાવિધિ । નદીં ગત્વા વિશુદ્ધાત્મા સોમાય વરુણાય ચ ।
આદિત્યાય નમસ્કૃત્વા તતઃ સ્નાયાત્સમાહિતઃ ॥

ઉત્તીર્યોદકમાચમ્ય ચાસીનઃ પૂર્વતોમુખઃ ।
પ્રાણાયામં તતઃ કૃત્વા પવિત્રૈરભિષેચનમ્ ॥

આચાન્તસ્ત્વમિવીક્ષેત ઊર્ધ્વબાહુર્દિવાકરમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિત્વા કુર્યાચ્ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

નારાયણં વા રુદ્રં વા બ્રહ્મણમથવાઽપિ ચ ।
વારુણં મન્ત્રમૂક્તં વા પ્રાગ્ભોજનમથાપિ વા ॥

વીરઘ્નમૃષભફં વાઽપિ તથા ચાપ્યઘમર્ષણમ્ । ગાયત્રીં મમ દેવીં વા સાવિત્રીં વા જપેત્તતઃ ।
શતં વાઽષ્ટશતં વાઽપિ સહસ્રમથવા પરમ્ ॥

તતો મધ્યાહ્નકાલે વૈ પાયસં યાવકં હિ વા ।
પાચયિત્વા પ્રયત્નેન પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ॥

પાત્રં તુ સુસમાદાય સૌવર્ણં રાજતં તુ વા । તામ્રં વા મૃન્મયં વાપિ ઔદુમ્બરમથાપિ વા ।

વૃક્ષાણાં યાજ્ઞિયાનં તુ પર્ણૈરાર્દ્રૈરકુત્સિતૈઃ ।
પુટકેન તુ ગુપ્તેનિ ચરેદ્ભૈક્ષં સમાહિતઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં ગૃહાણાં તુ સપ્તાનાં નાપરં વ્રજેત્ ।
ગોદોહમાત્રં તિષ્ઠિત્તુ વાગ્યતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

ન હસેન્ન ચ વીક્ષેત નાભિભાષેત વા સ્ત્રિયમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા મૂત્રં પુરીષં વા ચણ્ડાલં વા રજસ્વલામ્ ।
પતિતં ચ તથા શ્વાનમાદિત્યમવલોકયેત્ ॥

યો હિ પાદુકમારુહ્ય સર્વદા પ્રચરેદ્દ્વિજઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા પાપકર્માણમાદિત્યમવલોકયેત્ ॥

તતસ્ત્વાવસથં પ્રાપ્તો ભિક્ષાં નિક્ષિપ્ય ભૂતલે । પ્રક્ષાલ્ય પાદાવાજાન્વોર્હસ્તાવાકૂર્પરં પુનઃ ।
આચમ્ય વારિણા તેન વહ્નિં વિપ્રાંશ્ચ પૂયયેત્ ॥

પઞ્ચ સપ્તાથવા કુર્યાદ્ભાગાન્ભૈક્ષસ્ય તસ્ય વૈ ।
તેષામન્યતમં પિણ્ડમાદિત્યાય નિવેદયેત્ ॥

બ્રહ્મણે ચાગ્નયે ચૈવ સોમાય વરુણાય ચ ।
વિશ્વેભ્યશ્ચૈવ દેવેભ્યો દદ્યાદન્નં યથાક્રમમ્ ॥

અવશિષ્ટમથૈકં તુ વક્ત્રમાત્રં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અઙ્ગુલ્યગ્રે સ્થિતં પિણ્ડં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રયેત્ । અઙ્ગુલીભિસ્ત્રિભિઃ પિણ્ડં પ્રાશ્નીયાત્પ્રાઙ્મુખઃક શુચિઃ ।

યથા ચ વર્ધતે સોમો હ્રસતે ચ યથા પુનઃ ।
તથા પિણ્ડાશ્ચ વર્ધન્તે હ્રસન્તે ચ દિનેદિને ॥

ત્રિકાલં સ્નાનમસ્યોક્તં દ્વિકાલમથવા સકૃત્ ।
બ્રહ્મચારી સદા વાઽપિ ન ચ વસ્ત્રં પ્રપીડયેત્ ॥

સ્થાન ન દિવસં તિષ્ઠેદ્રાત્રૌ વીરાસનં વ્રજેત્ ।
ભવેત્સ્થણ્ડિલશાયી વાઽપ્યથા વૃક્ષમૂલિકઃ ॥

વલ્કલં યદિ વા ક્ષૌમં શાણં કાર્પાસકં તથા ।
આચ્છાદનં ભવેત્તસ્ય વસ્ત્રાર્થં પાણ્ડુનન્દન ॥

એવં ચાન્દ્રાયણે પૂર્ણે માસસ્યાન્તે પ્રયત્નવાન્ ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા દદ્યાચ્ચૈવ ચ દક્ષિણામ્ ॥

ચાન્દ્રાયણેન ચીર્ણેન યત્કૃતં તેન દુષ્કૃતમ્ ।
તત્સર્વં તત્ક્ષણાદેવ ભસ્મીભવતિ કાષ્ઠવત્ ॥

બ્રહ્મહત્યા ચ ગોહત્યા સુવર્ણસ્તૈન્યમેવ ચ ।
ભ્રૂણહત્યા સુરાપાનં ગુરોર્દારવ્યતિક્રમઃ ॥

એવમન્યાનિ પાપાનિ પાતકીયાનિ યાનિ ચ ।
ચાન્દ્રાયણેન નશ્યન્તિ વાયુના પાંસવો યથા ॥

અનિર્દશાયા ગોઃ ક્ષીરમૌષ્ઠ્રમાવિકમેવ ચ ।
મૃતસૂતકયોશ્ચાન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

ઉપપાતકિનશ્ચાન્નં પતિતાન્નં તથૈવ ચ ।
શૂદ્રસ્યોચ્છેષણં ચૈવ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

આકાશસ્થં તુ હસ્તસ્થમધઃ સ્રસ્તં તથૈવ ચ ।
પરહસ્તસ્થિતં ચૈવ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

અથાગ્રેધિષોરન્નં દિધિષૂપપતેસ્તતા ।
પરિવેત્તુસ્તથા ચાન્નં પરિવિત્તાન્નમેવ ચ ॥

કુણ્ડાન્નં ગોલકાન્નં ચ દેવલાન્નં તથૈવ ચ ।
તથા પુરોહિતસ્યાન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

સુરાઽસવં વિષં સર્પિર્લાક્ષા લવણમેવ ચ ।
તૈલં ચાપિ ચ વિક્રીણન્દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

એકોદ્દિષ્ટં તુ યો ભુઙ્ક્તે જનમધ્યગતોઽપિ યઃ ।
ભિન્નભાણ્ડેષુ યો ભુઙ્ક્તે દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

યો ભુઙ્ક્તેઽનુપનીતેન યો ભુઙ્ક્તે ચ સ્ત્રિયા સહ ।
કન્યયા સહ યો ભુઙ્ક્તે દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

ઉચ્છિષ્ટં સ્થાપયેદ્વિપ્રો યો મોહાદ્ભોજનાન્તરે ।
દદ્યાદ્વા યદિ વા મોહાદ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

તુમ્બકોશાતકં ચૈવ પલાણ્ડું ગૃઞ્જનં તથા ।
છત્રાકં લશુનં ચૈવ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

દ્વિજઃ પર્યુષિતં ચાન્નં પક્વં પરગૃહાગતમ્ ।
વિપક્વં ચ તથા માંસં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

ઉદક્યયા શુના વાઽપિ ચણ્ડાલૈર્વા દ્વિજોત્તમઃ ।
દૃષ્ટમન્નં તુ ભુઞ્જાનો દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

****તત્પુરા વિશુદ્ધ્યર્થમૃષિભિશ્ચરિતં વ્રતમ્ ।
પાવનં સર્વભૂતાનાં પુણ્યં પાણ્ડવચોદિતમ્ ॥

એતેન વસવો રુદ્રાશ્ચાદિત્યાશ્ચ દિવં ગતાઃ ।
એતદદ્ય પરં ગુહ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥

યથોક્તમેતદ્યઃ કુર્યાદ્દ્વિજઃ પાપપ્રણાશનમ્ ॥
સ દિવં યાતિ પૂતાત્મા નિર્મલાદિત્યસન્નિભઃ ॥