મહાભારત · અધ્યાય 14.113

કેશવેનૈવમુક્તે તુ ચાન્દ્રાયણવિધિક્રમે ।
અપૃચ્છત્પુનરન્યાંશ્ચ ધર્માન્ધર્માત્મજો નૃપ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સર્વભૂતપતે શ્રીમન્સર્વભૂતનમસ્કૃત ।
સર્વભૂતહિતં ધર્મં સર્વજ્ઞ કથયસ્વ નઃ ॥
ભગવાનુવાચ ।

યદ્દરિદ્રજનસ્યાપિ સ્વર્ગ્યં સુખકરં ભવેત્ ।
સર્વપાપપ્રશમનં તચ્છૃણુષ્વ યુધિષ્ટિર ॥

કાર્તિકાદ્યાસ્તુ યે માસા દ્વાદશૈવ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તેષ્વેકબુક્તનિમઃ સર્વેષામુચ્યતે મયા ॥

કાર્તિકે યસ્તુ વૈ માસે નન્દાયાં સંયતેન્દ્રિયઃ ।
એકભુક્તેન મદ્ભક્તો માસમેકં તુ વર્તતે ॥

જલં વા ન પિબેન્માસે નાન્તરં ભોજનાત્પરમ્ ।
આદિત્યરૂપં માં નિત્યમર્ચયન્સુસમાહિતઃ ॥

વ્રતાન્તે ભોજયેદ્વિપ્રાન્દક્ષિણાં સમ્પ્રદાય ચ ।
ક્રોધલોભવિનિર્મુક્તસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

વિધિવત્કપિલાદાને યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ । તત્પુણ્યં સમનુપ્રાપ્ય સૂર્યકલોકે મહીયતે ।
તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાત્પુરુષેષૂપજાયતે ॥

માર્ગશીર્ષં તુ યો માસમેકભુક્તેન વર્તતે ।
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ પરિત્યજ્ય યથાવિધિ ॥

સ્નાત્વા ચાદિત્યરૂપં મામર્યયેન્નિયતેન્દ્રિયઃ ।
જપેચ્ચૈવ ચ ગાયત્રીં મામિકાં વાગ્યતેન્દ્રિયઃ ॥

માસે પરિસમાપ્તે તુ ભોજયિત્વા દ્વિજાઞ્શુચિઃ ।
તાનર્ચયતિ મદ્ભક્ત્યા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

અગ્નિહોત્રે કૃતે પુણ્યમાહિતાગ્નેસ્તુ યદ્ભવેત્ । તત્પુણ્યં ફલમાસાદ્ય યોનેનાંઽબરશોભિના ।
સહ સપ્તર્ષિલોકેષુ યથાકામં યથાસુખમ્ ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદ્ધરિવર્ષેષુ જાયતે ।
તત્ર પ્રકામં ક્રીડિત્વા રાજા પશ્ચાદ્ભવિષ્યતિ ॥

******** ક્ષિપેદેવમેકભુક્તેન યો નરઃ ।
અર્ચયન્નેવ માં નિત્યં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥

અહિંસાસત્યસહિતઃ ક્રોધહર્ષવિવર્જિતઃ ।
એવં યુક્તસ્ય રાજેન્દ્ર શૃણુ યત્ફલમુત્તમમ્ ॥

વિપ્રાતિથ્યસહસ્રેષુ યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
તત્પુણ્યં સમનુપ્રાપ્ય શક્રલોકે મહીયતે ॥

અવતીર્ણસ્તતઃ કાલાદિલાવર્ષેષુ જાયતે ।
તત્ર સ્થિત્વા ચિરં કાલમસ્મિન્વિપ્રો ભવિષ્યતિ ॥

માઘમાસં સદા યસ્તુ વર્તતે ચૈકભુક્તતઃ । મદર્ચનપરો ભૂત્વા ડમ્ભક્તોધવિવર્જિતઃ ।
મામિકામપિ સાવિત્રીં સન્ધ્યાયાં તુ જપેદ્બુધઃ ॥

દત્ત્વા દુ દક્ષિણામન્તે ભોજયિત્વા દ્વિજાનપિ । નમિસ્કરોતિ તાન્ભક્ત્યા મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
ત્રિકાલસ્નાનયુક્તસ્ય તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

નીલકણ્ઠપ્રયુક્તેન યોનેનાંઽબરશોભિના ।
પિતૃલોકં વ્રજેચ્છ્રીમાન્સેવ્યમાનોપ્સરોણૈઃ ॥

તત્ર પ્રકામં ક્રીડિત્વા ભદ્રાશ્વેષૂપજાયતે ।
તતશ્ચ્યુતશ્ચતુર્વેદી વિપ્રો ભવતિ ભૂતલે ॥

યશ્ચરેત્ફાલ્ગુનં માસમેકભુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યેતન્મન્ત્રં જપેત્સદા ॥

પાયસં ભોજયેદ્વિપ્રાન્વ્રતાન્તે સંયતેન્દ્રિયઃ ।
મદર્ચનપરોઽક્રોધસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

વિમાનં સારસૈર્યુક્તમારૂઢઃ કામગામિ ચ ।
નક્ષત્રલોકે રમતે નક્ષત્રસદૃશાકૃતિઃ ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાત્કેતુમાલેષુ જાયતે ।
તત્ર પ્રકામં ક્રીડિત્વા માનુષેષુ મુનિર્ભવેત્ ॥

ચૈત્રમાસં તુ યો રાજન્નેકભુક્તેન વર્તતે ।
બ્રહ્મચારી ચ મદ્ભક્ત્યા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

યદગ્નિહોત્રિણઃ પુણ્યં યથોક્તં વ્રતચારિણઃ ।
તત્પુણ્યફકલમાસાદ્ય ચન્દ્રલોકે મહીયતે ॥

તતોઽવતીર્ણો જાયેત વર્ષે રમણકે પુનઃ ।
ભુક્ત્વા કામાંસ્તતસ્તસ્મિન્નિહ રાજા ભવિષ્યતિ ॥

વૈશાખે યસ્તુ માસે વૈ હ્યેકભુક્તેન વર્તતે ।
દ્વિજમગ્રાસને કૃત્વા ભુઞ્જન્ભૂમૌ ચ વાગ્યતઃ ॥

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યર્ચયિત્વા દિવાકરમ્ ।
વ્રતાન્તે ભોજયેદ્વિપ્રાંસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

ફલં યદ્વિધિવત્પ્રોક્તમગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રયોઃ ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય દેવલોકે મહીયતે ॥

તતો હૈમવતે વર્ષે જાયતે કાલપર્યયાત્ ।
તત્ર પ્રકામં ક્રીડિત્વા વિપ્રઃ પશ્ચાદ્ભવિષ્યતિ ॥

જ્યેષ્ઠમાસં તુ યો વિપ્રો હ્યેકભુક્તેન વર્તતે ।
વિપ્રમગ્રાસને કૃત્વા ભૂમૌ ભુઞ્જન્યથાવિધિ ॥

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યુચ્ચરન્માં સમાહિતઃ ।
ડમ્ભાનૃતવિનિર્મુક્તસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

ચીર્ણે ચાન્દ્રાયણે સમ્યગ્યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય દેવલોકે મહીયતે ॥

અથોત્તરકુરૌ વર્ષે જાયતે નિર્ગતસ્તતઃ ।
તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે દ્વિજો ભવેત્ ॥

આષાઢમાસં યો રાજન્નેકભુક્તેન વર્તતે ।
બ્રહ્મચારી જિતક્રોધો મદર્ચનપરાયણઃ ॥

વિપ્રમગ્રાસને કૃત્વા ભૂમૌ ભુઞ્જઞ્જિતેન્દ્રિયઃ ।
કૃત્વા ત્રિષવણં સ્નાનમષ્ટાક્ષરવિધાનતઃ ॥

વ્રતાન્તે ભોજયેદ્વિદ્વાન્પાયસેન યુધિષ્ઠિર ।
ગુડોદનેન રાજેન્દ્ર તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કપિલાશતદાનસ્ય યત્પુણ્યં પાણ્ડુનન્દન ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય દેવલોકે મહીયતે ॥

તતોઽવતીર્ણઃ કાલે તુ શાકદ્વીપે તુ જાયતે ।
તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ વિપ્રો ભવિષ્યતિ ॥

શ્રાવણં યઃ ક્ષિપેન્માસમેકભુક્તેન વર્તતે । નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યુક્ત્વા મામર્ચયેત્સદા ।
વિપ્રમાગ્રાસને કૃત્વા ભૂમૌ ભુઞ્જન્યથાવિધિ ॥

પાયસેનાર્ચયન્વિપ્રાઞ્જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
લોભમોહવિનિર્મુક્તસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કપિલાદાનસ્ય યત્પુણ્યં વિધિદત્તસ્ય પાણ્ડવ ।
તત્પુણ્યં સમ***પ્રાપ્ય શક્રલોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુત કાલાત્કુશદ્વીપે પ્રજાયતે ।
તત્રિ પ્રકામં ક્રીડિત્વા વિપ્રો ભવતિ માનુષે ॥

યસ્તુ ભાદ્રપદં માસમેકભુક્તેન વર્તતે ।
બ્રહ્મચારી જિતક્રોધઃ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

વિપ્રમગ્રાસને કૃત્વા પાકભેદવિવર્જિતઃ ।
નમો બ્રહ્મણ્યદેવાયેત્યુક્ત્વાઽસ્ય ચરણૌ સ્પૃશેત્ ॥

તિલાનપિ ઘૃતં વાઽપિ વ્રતાન્તે દક્ષિમાં દદત્ ।
મદ્ભક્તસ્ય નરશ્રેષ્ઠ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

યત્ફલં વિધિવત્પ્રોક્તં રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય શક્રલોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાજ્જાયતે ધનદાલયે ।
તત્ર પ્રકામં ક્રીકડિત્વા રાજા ભવતિ માનુષે ॥

યશ્ચાપ્યાશ્વયુજં માસમેકભુક્તેન વર્તતે । મદ્ગાયત્રીં જપેદ્ભક્ત્યા મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
દ્વિસન્ધ્યં વા ત્રિસન્ધ્યં વા શતમષ્ટોત્તરં તુ વા ॥

વિપ્રમગ્રાસને કૃત્વા સંયતેન્દ્રિયમાનસઃ ।
વ્રતાન્તે ભોજયેદ્વિપ્રાંસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

અશ્વમેધસ્ય યત્પુણ્યં વિધિવત્પાણ્ડુનન્દન ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય મમ લોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાચ્છ્વેતદ્વીપે પ્રજાયતે ।
તત્ર ભુક્ત્વા ચ ભોગાંશ્ચ તતો વિપ્રવરો ભવેત્ ॥