મહાભારત · અધ્યાય 13.96

દાનં યજ્ઞઃ ક્રિયા ચેહ કિંસ્વિત્પ્રેત્ય મહાફલમ્ ।
કસ્ય જ્યાયઃ ફલં પ્રોક્તં કીદૃશેભ્યઃ કથં કદા ॥

એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું યાથાતથ્યેનિ ભારત ।
વિદ્વઞ્જિજ્ઞાસમાનાય દાનધર્માન્પ્રચક્ષ્વ મે ॥

અન્તર્વેદ્યાં ચ યદ્દત્તં શ્રદ્ધયા ચાનૃશંસ્યતઃ ।
કિંસ્વિન્નૈઃશ્રેયસં તાત તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રૌદ્રં કર્મ ક્ષત્રિયસ્ય સતતં તાત વર્તતે ।
નાસ્ય વૈતાનિકફલં વિના દાનં સુપાવનમ્ ॥

ન તુ પાપકૃતાં રાજ્ઞાં યાજકા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ધને સત્યપ્રદાતૄણાં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ સાધવઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ણન્તિ ન તુ ચેદ્યદ્રોષાદાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
એતસ્માત્કારણાદ્યજ્ઞૈર્યજેદ્રાજાઽપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

અથ ચેત્પ્રતિગૃહ્ણીયુર્દદ્યાદહરહર્નૃપઃ ।
શ્રદ્ધામાસ્થાય પરમાં પાવનં હ્યેતુદુત્તમમ્ ॥

બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયન્દ્રવ્યૈઃ સ વૈ યજ્ઞોઽનુપદ્રવઃ ।
મૈત્રાન્સાધૂન્વેદવિદઃ શીલવૃત્તતપોર્જિતાન્ ॥

યત્તે તે ન કરિષ્યન્તિ કૃતં તે ન ભવિષ્યતિ ।
યજ્ઞાન્સાધય સાધુભ્યઃ સ્વાદ્વન્નાન્દક્ષિણાવતઃ ॥

ઇષ્ટં દત્તં ચ મન્યેથા આત્માનં દાનકર્મણા ।
પૂજયેથા યાયજૂકાંસ્તવાપ્યંશો ભવેદ્યથા ॥

વિદ્વદ્ભ્યઃ સમ્પ્રદાનેન તત્રાપ્યંશોઽસ્ય પૂજયા । યજ્વભ્યશ્ચાથ વિદ્વદ્ભ્યો દત્ત્વા લોકં પ્રદાપયેત્ ।
પ્રદદ્યાજ્જ્ઞાનદાતૄણાં જ્ઞાનદાનાંશભાગ્યભવેત્ ॥

પ્રજાવતો ભરેથાશ્ચ બ્રાહ્મણાન્બહુભારિણઃ ।
પ્રજાવાંસ્તેન ભવતિ યથા જનયિતા તથા ॥

યાવતઃ સાધુધર્માન્વૈ સન્તઃ સંવર્ધયન્ત્યુત ।
સર્વસ્વૈશ્ચાપિ ભર્તવ્યા નરા યે બહુકારિણઃ ॥

સમૃદ્ધઃ સમ્પ્રયચ્છ ત્વં બ્રાહ્મ્ણેભ્યો યુધિષ્ઠિર ।
ધેનૂરનડુહોઽન્નાનિ ચ્છત્રં વાસાંસ્યુપાનહૌ ॥

આજ્યાનિ યજમાનેભ્યસ્તથાઽન્નાનિ ચ ભારત ।
અશ્વવન્તિ ચ યાનાનિ વેશ્માનિ શયનાનિ ચ ॥

એતે દેયાઃ પુષ્ટિમદ્ભિર્લઘૂપાયાશ્ચ ભારત ।
અજુગુપ્સાંશ્ચ વિજ્ઞાય બ્રાહ્મણાન્વૃત્તિકર્શિતાન્ ॥

ઉપચ્છન્નં પ્રકાશં વા વૃત્ત્યા તાન્પ્રતિપાલય ।
રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં શ્રેયસ્તત્ક્ષત્રિયાન્પ્રતિ ॥

એવં પાપૈર્વિનિર્મુક્તસ્ત્વં પૂતઃ સ્વર્ગમાપ્સ્યસિ ।
સઞ્ચયિત્વા પુનઃ કોશં યદ્રાષ્ટ્રં પાલયિષ્યસિ ॥

તેન ત્વં બ્રહ્મભૂયત્વમવાપ્સ્યસિ ધનાનિ ચ ।
આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ વૃત્તિં સંરક્ષ ભારત ॥

પુત્રવચ્ચાપિ ભૃત્યાન્સ્વાન્પ્રજાશ્ચ પરિપાલય ।
[યોગઃ ક્ષેમશ્ચ તે નિત્યં બ્રાહ્મણેષ્વસ્તુ ભારત ॥

તદર્થં જીવિતં તેઽસ્તુ મા તેભ્યોઽપ્રતિપાલનમ્ ।
અનર્થો બ્રાહ્મણસ્યૈષ યદ્વિત્તનિચયો મહાન્ ॥

ક્ષિયા હ્યભીક્ષ્ણં સંવાસો દર્પયેત્સમ્પ્રમોહયેત્ । બ્રાહ્મણેષુ પ્રમૂઢેષુ ધર્મો વિપ્રણશેદ્ધુવમ્ ।
ધર્મપ્રણાશે ભૂતાનામભાવઃ સ્યાન્ન સંશયઃ ॥

યો રક્ષિભ્યઃ સમ્પ્રદાય રાજા રાષ્ટ્રં વિલુમ્પતિ ।
યજ્ઞે રાષ્ટ્રાદ્ધનં તસ્માદાનયધ્વમિતિ બ્રુવન્ ॥

યચ્ચાદાય તદાજ્ઞપ્તં ભીતં દત્તં સુદારુણમ્ ।
યજેદ્રાજા ન તં યજ્ઞં પ્રશંસન્ત્યસ્ય સાધવઃ ॥

અપીડિતાઃ સુસંવૃદ્ધા યે દદત્યનુકૂલતઃ ।
તાદૃશેનાપ્યુપાયેન યષ્ટવ્યં નોદ્યમાહૃતૈઃ ॥

યદા પરિનિષિચ્યેત નિહિતો વૈ યથાવિધિ ।
તદા રાજા મહાયજ્ઞૈર્યજેત બહુદક્ષિણૈઃ ॥

વૃદ્ધબાલધનં રક્ષ્યમન્ધસ્ય કૃપણસ્ય ચ ।
ન ખાતપૂર્વં કુર્વીત ન રુદન્તીધનં હરેત્ ॥

હૃતં કૃપણવિત્તં હિ રાષ્ટ્રં હન્તિ નૃપ શ્રિયમ્ ।
દદ્યાચ્ચ મહતો ભોગાન્ક્ષુદ્ભયં પ્રણુદેત્સતામ્ ॥

યેષાં સ્વાદૂનિ ભોજ્યાનિ સમવેક્ષ્યન્તિ બાલકાઃ ।
નાશ્નન્તિ વિધિવત્તાનિ કિન્નુ પાપતરં તતઃ ॥

યદિ તે તાદૃશો રાષ્ટ્રે વિદ્વાન્ત્સીદેત્ક્ષુધા દ્વિજઃ ।
ભ્રૂણહત્યાં ચ ગચ્છેથાઃ કૃત્વા પાપમિવોત્તમમ્ ॥

ધિક્તસ્ય જીવિતં રાજ્ઞો રાષ્ટ્રે યસ્યાવસીદતિ ।
દ્વિજોઽન્યો વા મનુષ્યોપિ શિબિરાહ વચો યથા ॥

યસ્ય સ્મ વિષયે રાજ્ઞઃ સ્નાતકઃ સીદતિ ક્ષુધા ।
અવૃદ્ધિમેતિ તદ્રાષ્ટ્રં વિન્દતે સહ રાજકમ્ ॥

ક્રોશન્ત્યો યસ્ય વૈ રાષ્ટ્રાદ્ધ્રિયન્તે તરસા સ્ત્રિયઃ ।
ક્રોશતાં પતિપુત્રાણાં મૃતોઽસૌ ન ચ જીવતિ] ॥

અરક્ષિતારં હર્તારં વિલોપ્તારમનાયકમ્ ।
તં વૈ રાજકલિં હન્યુઃ પ્રજાઃ સન્નહ્ય નિર્ઘૃણં ॥

અહં વો રક્ષિતેત્યુક્ત્વા યો ન રક્ષતિ ભૂમિપઃ ।
સ સંહત્ય નિહન્તવ્યઃ શ્વેવ સોન્માદ આતુરઃ ॥

પાપં કુર્વન્તિ યત્કિઞ્ચિત્પ્રજા રાજ્ઞા હ્યરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય પાપસ્ય રાજા વિન્દતિ ભારત ॥

અથાહુઃ સર્વમેવૈતિ ભૂયોઽર્ધમિતિ નિશ્ચયઃ ।
ચતુર્થં મતમસ્માકં મનોઃ શ્રુત્વાનુશાસનમ્ ॥

શુભં વા યચ્ચ કુર્વન્તિ પ્રજા રાજ્ઞા સુરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય પુણ્યસ્ય રાજા ચાપ્નોતિ ભારત ॥

જીવન્તં ત્વાનુજીવન્તુ પ્રજાઃ સર્વા યુધિષ્ઠિર ।
પર્જન્યમિવ ભૂતાનિ મહાદ્રુમમિવાણ્ડજાઃ ॥

કુબેરમિવ રક્ષાંસિ શતક્રતુમિવામરાઃ ।
જ્ઞાતયસ્ત્વાઽનુજીવન્તુ સુહૃદશ્ચ પરન્તપ ॥