મહાભારત · અધ્યાય 13.94

યાનીમાનિ બહિર્વેદ્યાં દાનાનિ પરિચક્ષતે ।
તેભ્યો વિશિષ્ટં કિં દાનં મતં તે કુરુપુઙ્ગવ ॥

કૌતૂહલં હિ પરમં તત્ર મે વિદ્યતે પ્રભો ।
દાતારં દત્તમન્વેતિ યદ્દાનં તત્પ્રચક્ષ્વ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અભયં સર્વભૂતેભ્યો વ્યસને ચાપ્યનુગ્રહઃ ।
યચ્ચાભિલષિતં દદ્યાત્તૃષિતાયાભિયાચતે ॥

ભરણે પુત્રદારાણાં તદ્દાનં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ।
દત્તં દાતારમન્વેતિ તદ્દાનં ભરતર્ષભ ॥

હિરણ્યદાનં ગોદાનં પૃથિવીદાનમેવ ચ ।
એતાનિ વૈ પવિત્રાણિ તારયન્ત્યપિ દુષ્કૃતાત્ ॥

એતાનિ પુરુષવ્યાઘ્ર સાધુભ્યો દેહિ નિત્યદા ।
દાનાનિ હિ નરં પાપાન્મોક્ષયન્તિ ન સંશયઃ ॥

યદ્યદિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાસ્ય દયિતં ગૃહે ।
તત્તદ્ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષયમિચ્છતા ॥

પ્રિયાણિ લભતે નિત્યં પ્રિયદઃ પ્રિયકૃત્તથા ।
પ્રિયો ભવતિ ભૂતાનામિહ ચૈવ પરત્ર ચ ॥

યાચમાનમભીમાનાદનાસક્તમકિઞ્ચનમ્ ।
યો નાર્ચતિ યથાશક્તિ સ નૃશંસો યુધિષ્ઠિર ॥

અમિત્રમપિ ચેદ્દીનં શરણૈષિણમાગતમ્ ।
વ્યસને યોઽનુગૃહ્ણાતિ સ વૈ પુરુષસત્તમઃ ॥

કૃશાય કૃતવિદ્યાય વૃત્તિક્ષીણાય સીદતે ।
અપહન્યાત્ક્ષુધાં યસ્તુ ન તેન પુરુષઃ સમઃ ॥

ક્રિયાનિયમિતાન્સાધુન્પુત્રદારૈશ્ચ કર્શિતાન્ ।
અયાચમાનાન્કૌન્તેય સર્વોપાયૈર્નિમન્ત્રયેત્ ॥

આશિષં યે ન દેવેષુ ન ચ મર્ત્યેષુ કુર્વતે ।
અર્હન્તો નિત્યસત્વસ્થા યથાલબ્ધોપજીવિનઃ ॥

આશીવિષસમેભ્યશ્ચ તેભ્યો રક્ષસ્વ ભારત ।
તાન્યુક્તૈરુપજિજ્ઞાસ્ય ભોગૈર્નિર્વપ રક્ષ ચ ॥

કૃતૈરાવસથૈર્નિત્યં સપ્રેષ્યૈઃ સપરિચ્છદૈઃ ।
નિમન્ત્રયેથાઃ કૌરવ્ય સર્વભૂતસુખાવહૈઃ ॥

યદિ તે પ્રતિગૃહ્ણીયુઃ શ્રદ્ધાપૂતં યુધિષ્ઠિર ।
કાર્યમિત્યેવ મન્વાના ધાર્મિકાઃ પુણ્યકર્મિણઃ ॥

વિદ્યાસ્નાતા વ્રતસ્નાતા ધર્મમાશ્રિત્ય જીવિનઃ ।
ગૂઢસ્વાધ્યાયતપસો બ્રાહ્મ્ણાઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

તેષુ શુદ્ધેષુ દાન્તેષુ સ્વદારનિરતેષુ ચ ।
યત્કરિષ્યસિ કલ્યાણં તત્તે લોકે યુધામ્પતે ॥

યથાઽગ્નિહોત્રં સુહુતં સાયમ્પ્રાતર્દ્વિજાતિના ।
તથા ભવતિ દત્તં વૈ વિદ્વદ્ભ્યો યત્કૃતાત્મના ॥

એષ તે વિતતો યજ્ઞઃ શ્રદ્ધાપૂતઃ સદક્ષિણઃ ।
વિશિષ્ટઃ સર્વયજ્ઞેભ્યો દદતસ્તાત વર્તતામ્ ॥

નિવાપો દાનસદૃશઃ સદૃશેષુ યુધિષ્ઠિર ।
નિવેદયન્પૂજયન્વૈ તેષ્વાનૃણ્યં નિગચ્છતિ ॥

ય એવં નૈવ કુપ્યન્તે ન લુભ્યન્તિ તૃણેષ્વપિ ।
ત એવ નઃ પૂજ્યતમા યે ચાપિ પ્રિયવાદિનઃ ॥

યે નો ન બહુમન્યન્તે ન પ્રવર્તન્તિ યાચને ।
પુત્રવત્પરિપાલ્યાસ્તે નમસ્તેભ્યસ્તથાઽભયમ્ ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યા મૃદુધર્મપરા હિ યે ।
ક્ષાત્રેણાપિ હિ સંસૃષ્ટં તેજઃ શામ્યતિ તેષ્વપિ ॥

ઈશ્વરો બલવાનસ્મિ રાજાઽસ્મીતિ યુધિષ્ઠિર ।
બ્રાહ્મણાન્માસ્મ પર્યાસીર્વાસોભિરશનેન ચ ॥

યચ્છોભાર્થં બલાર્તં વા વિત્તમસ્તિ તવાનઘ ।
તેન તે બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યાઃ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતા ॥

નમસ્કાર્યાસ્તથા વિપ્રા વર્તમાના યથાતથમ્ ।
યથાસુખં યથોત્સાહં લલન્તુ ત્વયિ પુત્રવત્ ॥

કો હ્યક્ષયપ્રસાદાનાં સુહૃદામલ્પતોષિણામ્ ।
વૃત્તિમર્હત્યુપક્ષેપ્તું ત્વદન્યઃ કુરુસત્તમ ॥

યથાઽપત્યાશ્રયો ધર્મઃ સ્ત્રીણાં લોકે સનાતનઃ ।
સદૈવ સા ગતિર્નાન્યા તથાઽસ્માકં દ્વિજાતયઃ ॥

યદિ નો બ્રાહ્મણાસ્તાત સન્ત્યજેયુરપૂજિતાઃ ।
પશ્યન્તો દારુણં કર્મ સતતં ક્ષત્રિયે સ્થિતમ્ ॥

અવેદાનામકીર્તીનામલોકાનામયજ્વિનામ્ ।
કોનુ સ્યાજ્જીવિતેનાર્થસ્તદ્ધિનો બ્રાહ્મણાશ્રયમ્ ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ યથા ધર્મં સનાતનમ્ । રાજન્યો બ્રાહ્મણાન્રાજન્પુરા પરિચચાર હ ।
વૈશ્યો રાજન્યમિત્યેવ શૂદ્રો વૈશ્યમિતિ શ્રુતિઃ ॥

દૂરાચ્છૂદ્રેણોપચર્યો બ્રાહ્મણોઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
સંસ્પર્શપરિચર્યસલ્તુ વૈશ્યેન ક્ષત્રિયેણ ચ ॥

મૃદુભાવાન્સત્યશીલાન્સત્યધર્માનુપાલકાન્ ।
આશીવિષાનિવ ક્રુદ્ધાંસ્તાનુપાચરત દ્વિજાન્ ॥

અપરેષાં પરેષાં ચ પરેભ્યશ્ચાપિ યે પરે । ક્ષત્રિયાણાં પ્રતપતાં તેજસા ચ બલેન ચ ।
બ્રાહ્મણેષ્વેવ શામ્યન્તિ તેજાંસિ ચ તપાંસિ ચ ॥

ન મે પિતા પ્રિયતરો ન ત્વં તાત તથા પ્રિયઃ ।
ન મે પિતુઃ પિતા રાજન્ન ચાત્મા ન ચ જીવિતમ્ ॥

ત્વત્તશ્ચ મે પ્રિયતરઃ પૃથિવ્યાં નાસ્તિ કશ્ચન ।
ત્વત્તોઽપિ મે પ્રિયતરા બ્રાહ્મણા ભરતર્ષભ ॥

બ્રવીમિ સત્યમેતચ્ચ યથાઽહં પાણ્ડુનન્દન ।
તેન સત્યેન ગચ્છેયં લોકાન્યત્ર સ શાન્તનુઃ ॥

પશ્યેયં ચ સતાં લોકાઞ્છુચીન્બ્રહ્મપુરસ્કૃતાન્ ।
તત્ર મે તાત ગન્તવ્યમહ્નાય ચ ચિરાય ચ ॥

સોહમેતાદૃશાન્લોકાન્દૃષ્ટ્વા ભરતસત્તમ ।
યન્મે કૃતં બ્રાહ્મણેષુ ન તપ્યે તેન પાર્થિવ ॥