મહાભારત · અધ્યાય 13.87

સંશયો મે મહાપ્રાજ્ઞ સુમહાન્સાગરોપમ ।
તં મે શૃણુ મહાબાહો શ્રુત્વા વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

કૌતૂહલં મે સુમહજ્જામદગ્ન્યં પ્રતિ પ્રભો ।
રામં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥

બ્રાહ્મે બલે સુપૂર્ણાનામેતેષાં ચ્યવનાદિનામ્ । કથમેષ સમુત્પન્નો રામઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
કથં બ્રહ્મર્ષિવંશોઽયં ક્ષત્રધર્મા વ્યજાયત ॥

તદસ્ય સમ્ભવં રાજન્નિખિલેનાનુકીર્તય ।
કૌશિકશ્ચ કથં વંશાત્ક્ષાત્રાદ્વૈ બ્રાહ્મણોઽભવત્ ॥

અહો પ્રભાવઃ સુમહાનાસીદ્વૈ સુમહાત્મનોઃ ।
રામસ્ય ચ નરવ્યાઘ્ર વિશ્વામિત્રસ્ય ચૈવ હિ ॥

કથં પુત્રાનતિક્રમ્ય તેષાં નપ્તૃષ્વથાભવત્ ।
એષ દોષો મહાપ્રાજ્ઞ તત્ત્વં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ચ્યવનસ્ય ચ સંવાદં કુશિકસ્ય ચ ભારત ॥

એતં દોષં પુરા દૃષ્ટ્વા ભાર્ગવશ્ચ્યવનસ્તદા ।
આગામિનં મહાબુદ્ધિઃ સ્વવંશે મુનિસત્તમઃ ॥

નિશ્ચિત્ય મનસા સર્વં ગુણદોષબલાબલમ્ ।
દગ્ધુકામઃ કુલં સર્વં કુશિકાનાં તપોધનઃ ॥

ચ્યવનસ્તમનુપ્રાપ્ય કુશિકં વાક્યમબ્રવીત્ ।
વસ્તુમિચ્છા સમુત્પન્ના ત્વયા સહ મમાનઘ ॥
કુશિક ઉવાચ ।

ભગવન્સહધર્મોઽયં પણ્ડિતૈરિહ ચર્યતે ।
પ્રદાનકાલે કન્યાનામુચ્યતે ચ સદા બુધૈઃ ॥

યત્તુ તાવદતિક્રાન્તં ધર્મદ્વારં તપોધન ।
તત્કાર્યં પ્રકરિષ્યામિ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથાસનમુપાદાય ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ ।
કુશિકો ભાર્યયા સાર્ધમાજગામ યતો મુનિઃ ॥

પ્રગૃહ્ય રાજા ભૃઙ્ગારં પાદ્યમસ્મૈ ન્યવેદયત્ ।
કારયામાસ સર્વાશ્ચ ક્રિયાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તતઃ સ રાજા ચ્યવનં મધુપર્કં યથાવિધિ ।
ગ્રાહયામાસ ચાવ્યગ્રો મહાત્મા નિયતવ્રતઃ ॥

સત્કૃત્ય તં તથા વિપ્રમિદં પુનરથાબ્રવીત્ ।
ભગવન્પરવન્તૌ સ્વો બ્રૂહિ કિં કરવાવહે ॥

યદિ રાજ્યં યદિ ધનં યદિ ગાઃ સંશિતવ્રત ।
યજ્ઞદાનાનિ ચ તથા બ્રૂહિ સર્વં દદામિ તે ॥

ઇદં ગૃહમિદં રાજ્યમિદં ધર્માસનં ચ તે ।
રાજા ત્વમસિ શાધ્યુર્વીં ભૃત્યોઽહં પરવાન્સ્ત્રિયા ॥

એવમુક્તે તતો વાક્યે ચ્યવનો ભાર્ગવસ્તદા ।
કુશિકં પ્રત્યુવાચેદં મુદા પરમયા યુતઃ ॥

ન રાજ્યં કામયે રાજન્ન ધનં ન ચ યોષિતઃ ।
ન ચ ગા ન ચ વૈ દેશાન્ન યજ્ઞં શ્રૂયતામિદમ્ ॥

નિયમં કિઞ્ચિદારપ્સ્યે યુવયોર્યદિ રોચતે ।
પરિચર્યોસ્મિ યત્તાભ્યાં યુવાભ્યામવિશઙ્કયા ॥

એવમુક્તે તદા તેન દમ્પતી તૌ જહર્ષતુઃ ।
પ્રત્યબ્રૂતાં ચ તમૃષિમેવમસ્ત્વિતિ ભારત ॥

અથ તં કુશિકો હૃષ્ટઃ પ્રાવેશયદનુત્તમમ્ ।
ગૃહોદ્દેશં તતસ્તસ્ય દર્શનીયમદર્શયત્ ॥

ઇયં શય્યા ભગવતો યથાકામમિહોષ્યતામ્ ।
પ્રયતિષ્યાવહે પ્રીતિમાહર્તું તે તપોધન ॥

અથ સૂર્યોતિચક્રામ તેષાં સંવદતાં તથા ।
અથર્ષિશ્ચોદયામાસ પાનમન્નં તથૈવ ચ ॥

તમપૃચ્છત્તતો રાજા કુશિકઃ પ્રણતસ્તદા ।
કિમન્નજાતમિષ્ટં તે કિમુપસ્થાપયામ્યહમ્ ॥

તતઃ સ પરયા પ્રીત્યા પ્રત્યુવાચ નરાધિપમ્ ।
ઔપપત્તિકમાહારં પ્રયચ્છસ્વેતિ ભારત ॥

તદ્વચઃ પૂજયિત્વા તુ તથેત્યાહ સ પાર્થિવઃ ।
યથોપપન્નમાહારં તસ્મૈ પ્રાદાજ્જનાધિપ ॥

તતઃ સ ભુક્ત્વા ભગવન્દમ્પતી પ્રાહ ધર્મવિત્ ।
સ્વપ્તુમિચ્છામ્યહં નિદ્રા બાધતે મામિતિ પ્રભો ॥

તતઃ શય્યાગૃહં પ્રાપ્ય ભગવાનૃષિસત્તમઃ ।
સંવિવેશ નરેશસ્તુ સપત્નીકઃ સ્થિતોઽભવત્ ॥

ન પ્રબોધ્યોસ્મિ સંસુપ્ત ઇત્યુવાચાથ ભાર્ગવઃ ।
સંવાહિતવ્યૌ મે પાદૌ જાગર્તવ્યં ચ વાં નિશિ ॥

અવિશઙ્કસ્તુ કુશિકસ્તથેત્યેવાહ ધર્મવિત્ ।
ન પ્રાબોધયતાં તૌ ચ દમ્પતી રજનીક્ષયે ॥

યથાદેશં મહર્ષેસ્તુ શુશ્રૂષાપરમૌ તદા ।
બભૂવતુર્મહારાજ પ્રયતાવથ દમ્પતી ॥

તતઃ સ ભગવાન્વિપ્રઃ સમાદિશ્ય નરાધિપમ્ ।
સુષ્વાપૈકેન પાર્શ્વેન દિવસાનેકવિંશતિમ્ ॥

સ તુ રાજા નિરાહારઃ સભાર્યઃ કુરુનન્દન ।
પર્યુપાસત તં હૃષ્ટશ્ચ્યવનારાધને રતઃ ॥

ભાર્ગવસ્તુ સમુત્તસ્થૌ સ્વયમેવ તપોધનઃ ।
અકિઞ્ચિદુક્ત્વા તુ ગૃહાન્નિશ્ચક્રામ મહાતપાઃ ॥

તમન્વગચ્છતાં તૌ ચ ક્ષુધિતૌ શ્રમકર્શિતૌ ।
ભાર્યાપતી મુનિશ્રેષ્ઠસ્તાવેતૌ નાવલોકયત્ ॥

તયોસ્તુ પ્રેક્ષતોઽરેવ ભાર્ગવાણાં કુલોદ્વહઃ ।
અન્તર્હિતોભૂદ્રાજેન્દ્ર તતો રાજાઽપતત્ક્ષિતૌ ॥

તતો મુહૂર્તાદાશ્વસ્ય સહ દેવ્યા મહામુનેઃ ।
પુનરન્વેષણે યત્નમકરોત્સ મહીપતિઃ ॥