મહાભારત · અધ્યાય 13.88

તસ્મિન્નન્તર્હિતે વિપ્રે રાજા કિમકરોત્તદા ।
ભાર્યા ચાસ્ય મહાભાગા તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અદૃષ્ટ્વા સ મહીપાલસ્તમૃષિં સહ ભાર્યયા ।
પરિશ્રાન્તો નિવવૃતે વ્રીડિતો નષ્ટચેતનઃ ॥

સ પ્રવિશ્ય પુરીં દીનો નાભ્યભાષત કિઞ્ચન ।
તદેવ ચિન્તયામાસ ચ્યવનસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ॥

અથ શૂન્યેન મનસા પ્રવિવેશ ગૃહં નૃપઃ ।
દદર્શ શયને તસ્મિઞ્શયાનં ભૃગુનન્દનમ્ ॥

વિસ્મિતૌ તમૃષિં દૃષ્ટ્વા તદાશ્ચર્યં વિચિન્ત્ય ચ ।
દર્શનાત્તસ્ય તુ તદા વિશ્રાન્તૌ સમ્બભૂવતુઃ ॥

યથાસ્થાનં તતો ગત્વા તત્પાદૌ સંવવાહતુઃ ।
અથાપરેણ પાર્શ્વેન સુષ્વાપ સ મહામુનિઃ ॥

તેનૈવ ચ સ કાલેન પ્રત્યબુદ્ધ્યત વીર્યવાન્ ।
ન ચ તૌ ચક્રતુઃ કિઞ્ચિદ્વિકારં ભયશઙ્કિતૌ ॥

પ્રતિબુદ્ધસ્તુ સ મુનિસ્તૌ પ્રોવાચ વિશામ્પતે ।
તૈલાભ્યઙ્ગો દીયતાં મે સ્નાસ્યેઽહમિતિ ભારત ॥

તૌ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય ક્ષુધિતૌ શ્રમકર્શિતૌ ।
શતપાકેન તૈલેન મહાર્હેણોપતસ્થતુઃ ॥

તતઃ સુખાસીનમૃષિં વાગ્યતૌ સંવવાહતુઃ ।
ન ચ પર્યાપ્તમિત્યાહ ભાર્ગવઃ સુમહાતપાઃ ॥

યદા તૌ નિર્વિકારૌ તુ લક્ષમાયાસ ભાર્ગવઃ ।
તત ઉત્થાય સહસા સ્નાનશાલાં વિવેશ હ ॥

ક્લૃપ્તમેવ તુ તત્રાસીત્સ્નાનીયં પાર્થિવોચિતમ્ ।
અસત્કૃત્ય ચ તત્સર્વં તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

સ મુનિઃ પુનરેવાથ નૃપતેઃ પશ્યતસ્તદા ।
નાસૂયાં ચક્રતુસ્તૌ ચ દમ્પતી ભરતર્ષભ ॥

અથ સ્નાતઃ સ ભગવાન્સિંહાસનગતઃ પ્રભુઃ ।
દર્શયામાસ કુશિકં સભાર્યં કુરુનન્દન ॥

સંહૃષ્ટવદનો રાજા સભાર્યઃ કુશિકો મુનિમ્ ।
સિદ્ધમન્નમિતિ પ્રહ્વો નિર્વિકારો ન્યવેદયત્ ॥

આનીયતામિતિ મુનિસ્તં ચોવાચ નરાધિપમ્ ।
સ રાજા સમુપાજહ્રે તદન્નં સહ ભાર્યયા ॥

માંસપ્રકારાન્વિવિધાઞ્શાકાનિ વિવિધાનિ ચ ।
લેહ્યપિષ્ટવિકારાંશ્ચ પાનકાનિ લઘૂનિ ચ ॥

રસાલાપૂપકાંશ્ચિત્રાન્મોદકાનથ ષડ્રસાન્ ।
રસાન્નાનાપ્રકારાંશ્ચ વન્યં ચ મુનિભોજનમ્ ॥

ફલાનિ ચ વિચિત્રાણિ રાજભોજ્યાનિ ભૂરિશઃ ।
બદરેઙ્ગુદકાશ્મર્યભલ્લાતકફલાનિ ચ ॥

ગૃહસ્થાનાં ચ યદ્ભોજ્યં યચ્ચાપિ વનવાસિનામ્ ।
સર્વમાહારયામાસ રાજા શાપભયાન્મુનેઃ ॥

અથ સર્વમુપન્યસ્તમગ્રતશ્ચ્યવનસ્ય તત્ ।
તતઃ સર્વં સમાનીય તચ્ચ શય્યાસનં મુનિઃ ॥

વસ્ત્રૈઃ શુભૈરવચ્છાદ્ય ભોજનોપસ્કરૈઃ સહ ।
સર્વમાદીપયામાસ ચ્યવનો ભૃગુનન્દનઃ ॥

ન ચ તૌ ચક્રતુઃ ક્રોધં દમ્પતી સુમહાવ્રતૌ ।
તયોઃ સમ્પ્રેક્ષતોરેવ પુનરન્તર્હિતોઽભવત્ ॥

તથૈવ ચ સ રાજર્ષિસ્તસ્થૌ તાં રજનીં તદા ।
સભાર્યો વાગ્યતઃ શ્રીમાન્ન ચકોપં સમાવિશત્ ॥

નિત્યસંસ્કૃતમન્નં તુ વિવિધં રાજવેશ્મનિ ॥
શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ પરિષેકાશ્ચ પુષ્કલાઃ ॥

વસ્ત્રં ચ વિવિધાકારમભવત્સમુપાર્જિતમ્ ।
ન શશાક તતો દ્રષ્ટમન્તરં ચ્યવનસ્તદા ॥

પુનરેવ ચ વિપ્રર્ષિઃ પ્રોવાચ કુશિકં નૃપમ્ ।
સભાર્યો માં રથેનાશુ વહ યત્ર બ્રવીમ્યહમ્ ॥

તથેતિ ચ પ્રાહ નૃપો નિર્વિશઙ્કસ્તપોધનમ્ ।
ક્રીડારથોસ્તુ ભગવન્નુત સાઙ્ગ્રામિકો રથઃ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ મુની રાજ્ઞા તેન હૃષ્ટેન તદ્વચઃ ।
ચ્યવનઃ પ્રત્યુવાચેદં હૃષ્ટઃ પરપુરઞ્જયમ્ ॥

સજ્જીકુરુ રથં ક્ષિપ્રં યસ્તે સાઙ્ગ્રામિકો મતઃ ।
સાયુધઃ સપતાકશ્ચ શક્તીકનકયષ્ટિમાન્ ॥

કિન્કિણીસ્વનનિર્ઘોષો યુક્તસ્તોરણકલ્પનૈઃ ।
ગદાસ્વઙ્ગનિબદ્ધશ્ચ પરમેષુશતાન્વિતઃ ॥

તતઃ સ તં તથેત્યુક્ત્વા કલ્પયિત્વા મહારથમ્ ।
ભાર્યાં વામે ધુરિ તદા ચાત્માનં દક્ષિણે તથા ॥

ત્રિદણ્ડં વજ્રસૂચ્યગ્રં પ્રતોદં તત્ર ચાદધત્ ।
સર્વમેતત્તથા દત્ત્વા નૃપો વાક્યમઽથાબ્રવીત્ ॥

ભગવન્ક્વ રથો યાતુ બ્રવીતુ ભૃગુનન્દન ।
યત્ર વક્ષ્યસિ વિપ્રર્ષે તત્ર યાસ્યતિ તે રથઃ ॥

એવમુક્તસ્તુ ભગવાન્પ્રત્યુવાચાથ તં નૃપમ્ ।
ઇતઃ પ્રભૃતિ યાતવ્યં પદકમ્પદકં શનૈઃ ॥

શ્રમો મમ યથા ન સ્યાત્તથા મચ્છન્દચારિણૌ ।
સુસુખં ચૈવ વોઢવ્યો જનઃ સર્વશ્ચ પશ્યતુ ॥

નોત્સાર્યાઃ પથિકાઃ કેચિત્તેભ્યોદાસ્યે વસુ હ્યહમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ યે કામાનર્થયિષ્યન્તિમાં પથિ ॥

સર્વાન્દાસ્યામ્યશેષેણ ધનં રત્નાનિ ચૈવ હિ ।
ક્રિયતાં નિખિલેનૈતન્મા વિચારય પાર્થિવ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા ભૃત્યાંસ્તથાઽબ્રવીત્ ।
યદ્યદ્બ્રૂયાન્મુનિસ્તત્તત્સર્વં દેયમશઙ્કિતૈઃ ॥

તતો રત્નાન્યનેકાનિ સ્ત્રિયો યુગ્યમજાવિકમ્ ।
કૃતાકૃતં ચ કનકં ગજેન્દ્રાશ્ચાચલોપમાઃ ॥

અન્વગચ્છન્ત તમૃષિં રાજામાત્યાશ્ચ સર્વશઃ ।
હાહાભૂતં ચ તત્સર્વમાસીન્નગરમાર્તવત્ ॥

તૌ તીક્ષ્ણાગ્રેણ સહસા પ્રતોદેન પ્રતોદિતૌ ।
પૃષ્ઠે વિદ્ધૌ કટે ચૈવ નિર્વિકારૌ તમૂહતુઃ ॥

વેપમાનૌ નિરાહારૌ પઞ્ચાશદ્રાત્રકર્શિતૌ ।
કથઞ્ચિદૂહતુર્ધૈર્યાદ્દમ્પતી તં રથોત્તમમ્ ॥

બહુશો ભૃશવિદ્ધૌ તૌ ક્ષરમાણૌ ક્ષતોદ્ભવમ્ ।
દદૃશાતે મહારાજ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥

તૌ દૃષ્ટ્વા પૌરવર્ગસ્તુ ભૃશં શોકસમાકુલઃ ।
અભિશાપભયત્રસ્તો ન તં કિઞ્ચિદુવાચ હ ॥

દ્વન્દ્વશશ્ચાબ્રુવન્સર્વે પશ્યધ્વં તપસો બલમ્ ।
ક્રુદ્ધા અપિ મુનિશ્રેષ્ઠં વીક્ષિતું નેહ શુક્નુમઃ ॥

અહો ભગવતો વીર્યં મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
રાજ્ઞશ્ચાપિ સભાર્યસ્ય ધૈર્યં પશ્યત યાદૃશમ્ ॥

શ્રાન્તાવપિ હિ કચ્છ્રેણ રથમેનં સમૂહતુઃ ।
ન ચૈતયોર્વિકારં વૈ દદર્શં ભૃગુનન્દનઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ સ નિર્વિકારૌ તુ દૃષ્ટ્વા ભૃગુકુલોદ્વહઃ ।
વસુ વિશ્રાણયામાસ યથા વૈશ્રવણસ્તથા ॥

તત્રાપિ રાજા પ્રીતાત્મા યથાદિષ્ટમથાકરોત્ ।
તતોઽસ્ય ભગવાન્પ્રીતો બભૂવ મુનિસત્તમઃ ॥

અવતીર્ય રથશ્રેષ્ઠાદ્દમ્પતી તૌ મુમોચ હ ।
વિમોચ્ય ચૈતૌ વિધિવત્તતો વાક્યમુવાચ હ ॥

સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા વાચા ભાર્ગવઃ સુપ્રસન્નયા ।
દદામિ વાં વરં શ્રેષ્ઠં તં બ્રૂતામિતિ ભારત ॥

સુકુમારૌ ચ તૌ વિદ્ધૌ કરાભ્યાં મુનિસત્તમઃ ।
પસ્પર્શામૃતકલ્પાભ્યાં સ્નેહાદ્ભરતસતમ ॥

અથાબ્રવીન્નૃપો વાક્યં શ્રમો નાસ્ત્યાવયોરિહ ।
વિશ્રાન્તૌ સ્વઃ પ્રભાવાત્તે ધ્યાનેનૈવેહ ભાર્ગવ ॥

અથ તૌ ભગવાન્પ્રાહ પ્રહૃષ્ટશ્ચ્યનસ્તદા ।
ન વૃથા વ્યાહૃતં પૂર્વં યન્મયા તદ્ભવિષ્યતિ ॥

રમણીયઃ સમુદ્દેશો ગઙ્ગાતીરમિદં શુભમ્ ।
કિઞ્ચિત્કાલં વ્રતપરો નિવત્સ્યામીહ પાર્થિવ ॥

ગમ્યતાં સ્વપુરં પુત્ર વિશ્રાન્તઃ પુનરેષ્યસિ ।
ઇહસ્થં માં સભાર્યસ્ત્વં દ્રષ્ટાસિ શ્વો નરાધિપ ॥

ન ચ મન્યુસ્ત્વયા કાર્યઃ શ્રેયસ્ત્વાં સમુપસ્થિતમ્ ।
યત્કાઙ્ક્ષિતં હૃદિસ્થં તે તત્સર્વં હિ ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્યેવમુક્તઃ કુશિકઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
પ્રોવાચ મુનિશાર્દૂલમિદં વચનમર્થવત્ ॥

ન મે મન્યુર્મહાભાગ પૂતૌ સ્વો ભગવંસ્ત્વયા ।
સંવૃતૌ યૌવનસ્થૌ સ્વો વપુષ્મન્તૌ બલાન્વિતૌ ॥

પ્રતોદેન વ્રણા યે મે સભાર્યસ્ય ત્વયા કૃતાઃ ।
તાન્ન પશ્યામિ ગાત્રેષુ સ્વસ્થોસ્મિ સહ ભાર્યયા ॥

ઇમાં ચ દેવીં પશ્યામિ વપુષાઽપ્સરસોપમામ્ ।
શ્રિયા પરમયા યુક્તા તથા દૃષ્ટા પુરા મયા ॥

તવ પ્રસાદસંવૃત્તમિદં સર્વં મહામુને ।
નૈતચ્ચિત્રં તુ ભગવંસ્ત્વયિ સત્યપરાક્રમ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચૈનં કુશિકં ચ્યવનસ્તદા ।
આગચ્છેથાઃ સભાર્યશ્ચ ત્વમિહેતિ નરાધિપ ॥

ઇત્યુક્તઃ સમનુજ્ઞાતો રાજર્ષિરભિવાદ્ય તમ્ ।
પ્રયયૌ વપુષા યુક્તો નગરં દેવરાજવત્ ॥

તત એનમુપાજગ્મુરમાત્યાઃ સપુરોહિતાઃ ।
બલસ્થા ગણિકાયુક્તાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતયસ્તથા ॥

તૈર્વૃતઃ કુશિકો રાજા શ્રિયા પરમયા જ્વલન્ ।
પ્રવિવેશ પુરં હૃષ્ટઃ પૂજ્યમાનોઽથ બન્દિભિઃ ॥

તતઃ પ્રવિશ્ય નગરં કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકીઃ ક્રિયાઃ ।
ભુક્ત્વા સભાર્યો રજનીમુવાસ સ મહાદ્યુતિઃ ॥

તતસ્તુ તૌ નવમભિવીક્ષ્ય યૌવનં પરસ્પરં વિગતજરાવિવામરૌ ।
નનન્દતુઃ શયનગતૌ વપુર્ધરૌ શ્રિયા યુતૌ દ્વિજવરદત્તયા તદા ॥

અથાપ્યુષિર્ભૃગુકુલકીર્તિવર્ધન- સ્તપોધનો વનમભિરામમૃદ્ધિમત્ ।
મનીષયા બહુવિધરત્નભૂષિતં સસર્જ યન્ન પુરિ શતક્રતોરપિ ॥