મહાભારત · અધ્યાય 13.60

કિમાહુર્ભરતશ્રેષ્ઠ પાત્રં વિપ્રાઃ સનાતનમ્ ।
બ્રાહ્મણં લિઙ્ગિનં ચૈવ બ્રાહ્મણં વાઽપ્યલિઙ્ગિનમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ્વવૃત્તિમભિપન્નાય લિઙ્ગિને ચેતરાય ચ ।
દેયમાહુર્મહારાજ ઉભાવેતૌ તપસ્વિનૌ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શ્રદ્ધયા પરયાઽપૂતો યઃ પ્રયચ્છેદ્દ્વિજાતયે ।
હવ્યં કવ્યં તથા દાનં કો દોષઃ સ્યાત્પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શ્રદ્ધાપૂતો નરસ્તાત દુર્દાન્તોઽપિ ન સંશયઃ ।
પૂતો ભવતિ સર્વત્ર કિમુત ત્વં મહાદ્યુતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન બ્રાહ્મણં પરિક્ષેત દૈવેષુ સતતં નરઃ ।
કવ્યપ્રદાને તુ બુધાઃ પરીક્ષ્યં બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ન બ્રાહ્મણઃ સાધયતે હવ્યં દૈવાત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
દેવપ્રસાદાદિજ્યન્તે યજમાનૈર્ન સંશયઃ ॥

બ્રાહ્મણાન્ભરતશ્રેષ્ઠ સતતં બ્રહ્મવાદિનઃ । માર્કણ્ડેયઃ પુરા પ્રાહ ઇતિ લોકેષુ બુદ્ધિમાન્ ।
બ્રાહ્મણાઃ પાત્રભૂતાશ્ચ શુદ્ધા નૈવં પિતૃષ્વિહ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અપર્વોઽપ્યથવા વિદ્વાન્સમ્બન્ધી વા યથા ભવેત્ ।
તપસ્વી યજ્ઞશીલો વા કથં પાત્રં ભવેત્તુ સઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કુલીનઃ કર્મકૃદ્વૈદ્યસ્તથૈવાપ્યનૃશંસ્યવાન્ ।
હ્રીમાનૃજુઃ સત્યવાદી પાત્રં પૂર્વે ચ યે ત્રયઃ ॥

તત્રેમં શૃણુ મે પાર્થ ચતુર્ણાં તેજસાં મતમ્ ।
પૃથિવ્યાઃ કાશ્યપસ્યાગ્નેર્માર્કણ્ડેયસ્ય ચૈવ હિ ॥

પૃથિવ્યુવાચ ।

યથા મહાર્ણવે ક્ષિપ્તઃ ક્ષિપ્રં નેષ્ટુર્વિનશ્યતિ ।
તથા દુશ્ચરિતં સર્વં ત્રયીનિત્યે નિમજ્જતિ ॥
કાશ્યપ ઉવાચ ।

સર્વે ચ વેદાઃ સહ ષઙ્ભિરઙ્ગૈઃ સાઙ્ખ્યં પુરાણં ચ કુલે ચ જન્મ ।
નૈતાનિ સર્વાણિ ગતિર્ભવન્તિ શીલવ્યપેતસ્ય નૃપ દ્વિજસ્ય ॥
અગ્નિરુવાચ ।

અધીયાનઃ પણ્ડિતમ્મન્યમાનો યો વિદ્યયા હન્તિ યશઃ પરેષામ્ ।
બ્રહ્મન્સ તેન લભતે બ્રહ્મવધ્યાં લોકાસ્તસ્ય હ્યન્તવન્તો ભવન્તિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
નાભિજાનામિ યજ્ઞં તુ સત્યસ્યાર્ધમવાપ્નુયાત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા તે જગ્મુરાશુ ચત્વારોઽમિતતેજસઃ ।
પૃથિવી કાશ્યપોઽગ્નિશ્ચ પ્રકૃષ્ટાયુશ્ચ ભાર્ગવઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યદિ તે બ્રાહ્મણા લોકે વ્રતિનો ભુઞ્જતે હવિઃ ।
દત્તં બ્રાહ્મણકામાય કથં તત્સુકૃતં ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

આદિષ્ટિનો યે રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
ભુઞ્જતે બ્રહ્મકામાય વ્રતલુપ્તા ભવન્તિ તે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અનેકાન્તં બહુદ્વારં ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ।
કિં નિમિત્તં ભવેદત્ર તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અહિંસા સત્યમકોધ આનૃશંસ્યં દમસ્તથા ।
આર્જવં ચૈવ રાજેન્દ્ર નિશ્ચિતં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

યે તુ ધર્મં પ્રશંસન્તશ્ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।
અનાચરન્તસ્તદ્ધર્મ સઙ્કરેઽભિરતા પ્રભો ॥

તેભ્યો હિરણ્યં રત્નં વા ગામશ્વં વા દદાતિ યઃ ।
દશવર્ષાણિ વિષ્ઠાં સ ભુઙ્ક્તે નિરયમાસ્થિતઃ ॥

ધનેન પુલ્કસાનાં ચ તથૈવાન્તેવસાયિનામ્ ।
કૃતં કર્માકૃતં વાઽપિ રાગમોહેન જલ્પતામ્ ॥

વૈશ્વદેવં ચ યે મૂઢા વિપ્રાય બ્રહ્મચારિણે ।
ન દદન્તીહ રાજેન્દ્ર તે લોકાન્ભુઞ્જતેઽશુભાન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કિં પરં બ્રહ્મચર્યં ચ કિં પરં ધર્મલક્ષણમ્ ।
કિઞ્ચ શ્રેષ્ઠતમં શૌચં તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રહ્મચર્યં પરં તાત મધુમાંસસ્ય વર્જનમ્ ।
મર્યાદાયાં સ્થિતો ધર્મઃ શમઃ શૌચસ્ય લક્ષણમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કસ્મિન્કાલે ચરેદ્ધર્મ કસ્મિન્કાલેઽર્થમાચરેત્ ।
કસ્મિન્કાલે સુખી ચ સ્યાત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કાલ્યમર્થં નિષેવેત તતો ધર્મમનન્તરમ્ ।
પશ્ચાત્કામં નિષેવેત ન ચ ગચ્છેત્પ્રસઙ્ગિતામ્ ॥

બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ મન્યેત ગુરૂંશ્ચાપ્યભિપૂજયેત્ ।
સર્વભૂતાનુલોમશ્ચ મૃદુશીલઃ પ્રિયંવદઃ ॥

અધિકારે યદનૃતં યચ્ચ રાજસુ પૈશુનમ્ ।
ગુરોશ્ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયા ॥

પ્રહરેન્ન નરેન્દ્રેષુ ન હન્યાદ્ગાં તથૈવ ચ ।
ભ્રૂણહત્યાસમં ચૈતદુભયં યે નિષેધતે ॥

નાગ્નિં પરિત્યજેજ્જાતુ ન ચ વેદાન્પરિત્યજેત્ ।
ન ચ બ્રાહ્મણમાક્રોશેત્સમં તદ્બ્રહ્મહત્યયા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કીદૃશાઃ સાધવો વિપ્રાઃ કેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ।
કીદૃશાનાં ચ ભોક્તવ્યં તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અક્રોધના ધર્મપરાઃ સત્યનિત્યા દમે રતાઃ ।
તાદૃશાઃ સાધવો વિપ્રાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

અમાનિનઃ સર્વસહા દૃઢાર્થા વિજિતેન્દ્રિયાઃ ।
સર્વભૂતહિતા મૈત્રાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

અલુબ્ધાઃ શુચયો વૈદ્યા હ્રીમન્તઃ સત્યવાદિનઃ ।
સ્વકર્મનિરતા યે ચ તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

સાઙ્ગાંશ્ચ ચતુરો વેદાનધીતે યો દ્વિજર્ષભઃ ।
ષડ્ભ્યઃ પ્રવૃત્તઃ કર્મભ્યસ્તં પાત્રમૃષયો વિદુઃ ॥

યે ત્વેવન્ગુણજાતીયાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ।
સહસ્રગુણમાપ્નોતિ ગુણાર્હાય પ્રદાયકઃ ॥

પ્રજ્ઞાશ્રુતાભ્યાં વૃત્તેન શીલેન ચ સમન્વિતઃ । તારયેત કુલં સર્વમેકોઽપીહ દ્વિજર્ષભઃ ।
તૃપ્તે તૃપ્તાઃ સર્વદેવાઃ પિતરો મુનયોપિ ચ ॥

ગામશ્વં વિત્તમન્નં વા તદ્વિધે પ્રતિપાદયેત્ ।
દ્રવ્યાણિ ચાન્યાનિ તથા પ્રેત્યભાવે ન શોચતિ ॥

તારયેત કુલં સર્વમેકોપિ હ દ્વિજોત્તમઃ ।
કિમઙ્ગ પુનરેવૈતે તસ્માત્પાત્રં સમાચરેત્ ॥

નિશામ્ય ચ ગુણોપેતં બ્રાહ્મણં સાધુસમ્મતમ્ ।
દૂરાદાનાય્ય સત્કૃત્ય સર્વતશ્ચાપિ પૂજયેત્ ॥