મહાભારત · અધ્યાય 13.59
શ્રુતં બલં પ્રભાવશ્ચ યોષિતાં મુનિસત્તમ ।
એકસ્ય બહુભાર્યસ્ય ધર્મમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।
બહુભાર્યાસુ સક્તસ્ય નારીભોગેષુ ગેહિનઃ ।
ઋતૌ વિમુઞ્ચમાનસ્ય સાન્નિધ્યે ભ્રૂણહા સ્મૃતઃ ॥
વૃદ્ધાં વન્ધ્યાં સુવ્રતા ચ મૃતાપત્યામપુષ્પિણીમ્ ।
કન્યાં ચ બહુપુત્રાં ચ વર્જયન્મુચ્યતે ભયાત્ ॥
વ્યાધિતો બન્ધનસ્થો વા પ્રવાસેષ્વથ પર્વસુ ।
ઋતુકાલે તુ નારીણાં ભ્રૂણહત્યાં પ્રમુઞ્ચતિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
વૈશ્યનારીષુ વૈ જાતાઃ પરપ્રેષ્યાસુ વા સુતાઃ ।
કસ્ય તે બન્ધુદાયાદા ભવન્તિ હિ મહામુને ॥
નારદ ઉવાચ ।
પણ્યસ્ત્રીષુ પ્રસૂતા યે યસ્ય સ્ત્રી તસ્ય તે સુતાઃ ।
ક્રયાચ્ચ કૃત્રિમાઃ પુત્રા પ્રદાનાચ્ચૈવ દત્રિમાઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
પણ્યનારીષ્વનિયતઃ પુંસોઽર્થો વર્તતે ધ્રુવમ્ ।
અત્ર ચાહિતગર્ભાયાઃ કસ્ય પુત્રં વદન્તિ તમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।
તીર્થભૂતાસુ નારીષુ જ્ઞાયતે યોઽભિગચ્છતિ ।
ઋતૌ તસ્ય ભવેદ્ગર્ભો યં વા નારી ન શઙ્કતે ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
નરાણાં ત્યજતાં ભાર્યાં કામક્રોધાદ્ગુણાન્વિતામ્ ।
અપ્રસૂતાં પ્રસૂતાં વા તેષાં પૃચ્છામિ નિષ્કૃતિમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।
અપાપાં ત્યજમાનસ્ય સાધ્વીં મત્વા યમાદિતઃ ।
આત્મવંશસ્વધર્મો વા ત્યજતો નિષ્કૃતિર્ન તુ ॥
યો નરસ્ત્યજતે ભાર્યા પુષ્પિણીમપ્રસૂતિકામ્ ।
સ નષ્ટવંશઃ પિતૃભિર્યુક્તસ્ત્યજ્યેત દૈવતૈઃ ॥
ભાર્યામપત્યસઞ્જાતાં પ્રસૂતાં પુત્રપૌત્રિણીમ્ ।
પુત્રદારપરિત્યાગી ન સ પ્રાપ્નોતિ નિષ્કૃતિમ્ ॥
એવં હિ ભાર્યાં ત્યજતાં નરાણાં નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ।
નાર્હન્તિ પ્રમદાસ્ત્યક્તું પુત્રપૌત્રપ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
કીદૃશીં સન્ત્યજન્ભાર્યાં નરો દોષૈર્ન લિપ્યતે ।
એતદિચ્છામિ તત્વેન વિજ્ઞાતુમૃષિસત્તમ ॥
નારદ ઉવાચ ।
મોક્ષધર્મસ્થિતાનાં તુ અન્યોન્યમનુજાનતામ્ ।
ભાર્યાપતીનાં મુક્તાનામધર્મો ન વિધીયતે ॥
અન્યસઙ્ગાં ગતાપત્યાં શૂદ્રગાં પરગામિનીમ્ ।
પરીક્ષ્ય ત્યજમાનાનાં નરાણાં નાસ્તિ પાતકમ્ ॥
પાતકેઽપિ તુ ભર્તવ્યૌ દ્વૌ તુ માતા પિતા તથા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
ભાર્યાયાં વ્યભિચારિણ્યાં નરસ્ય ત્યજતો રુષા ।
કથં ધર્મોઽપ્યધર્મો વા ભવતીહ મહામતે ॥
નારદ ઉવાચ ।
અનૃતેઽપિ હિ સત્યે વા યો નારીં દૂષિતાં ત્યજેત્ ।
અરક્ષમાણઃ સ્વાં ભાર્યાં નરો ભવતિ ભ્રૂણહા ॥
અપત્યહેતોર્યા નારી ભર્તારમતિલઙ્ઘયેત્ ।
લોલેન્દ્રિયેતિ સા રક્ષ્યા ન સન્ત્યાજ્યા કથઞ્ચન ॥
નદ્યશ્ચ નાર્યશ્ચ સમસ્વભાવા નૈતાઃ પ્રમુઞ્ચન્તિ નરાવગાઢાઃ ।
સ્રોતાંસિ નદ્યો વહતે નિપાતં નારી રજોભિઃ પુનરેતિ શૌચમ્ ॥
એવં નાર્યો ન દુષ્યન્તિ વ્યભિચારેઽપિ ભર્તૃણામ્ ।
માસિમાસિ ભવેદ્રાગસ્તતઃ શુદ્ધા ભવન્ત્યુત ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
કાનિ તીર્થાનિ ભગવન્નૃણાં દેહાશ્રિતાનિ વૈ ।
તાનિ વૈ શંસ ભગવન્યાથાતથ્યેન પૃચ્છતઃ ॥
સર્વતીર્થેષુ સર્વજ્ઞ કિં તીર્થં પરમં નૃણામ્ ।
યત્રોપસ્પૃશ્ય પૂતો યો નરો ભવતિ નિત્યશઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।
દેવર્ષિપિતૃતીર્થાનિ બ્રાહ્મં મધ્યેઽથં વૈષ્ણવમ્ ।
નૃણાં તીર્થાનિ પઞ્ચાહુઃ પાણૌ સન્નિહિતાનિ વૈ ॥
આદ્યતીર્થં તુ તીર્થાનાં વૈષ્ણવો ભાગ ઉચ્યતે । યત્રોપસ્પૃશ્ય વર્ણાનાં ચતુર્ણાં વર્ધતે કુલમ્ ।
પિતૃદૈવતકાર્યાણિ વર્ધન્તે પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
નરાણાં કામવૃત્તાનાં યા નાર્યો નિરવગ્રહાઃ ।
યાસામભિગ્રહો નાસ્તિ તા મે કથય નારદ ॥
નારદ ઉવાચ ।
પાશુર્વૈશ્યા નટી ગોપી તાન્તુકી તુન્નવાયિકી ।
નારી કિરાતી શબરી નર્તકી ચાનવગ્રહા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
એતાસુ જાતા નારીષુ સર્વવર્ણેષુ યે સુતાઃ ।
કેષુ કે બન્ધુદાયાદા ભવન્તિ ઋષિસત્તમ ॥
નારદ ઉવાચ ।
ય એતાઃ પરિગૃહ્ણન્તિ તેષામેવ હિ તે સુતાઃ ।
સર્વત્ર તુ પ્રવૃત્તાસુ બીજં નશ્યતિ દેહિનામ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
સર્વસ્ત્રીષુ પ્રવૃત્તાશ્ચ સાધુવેદવિવર્જિતાઃ । માનવાઃ કાણ્ડપૃષ્ઠાશ્ચ વેદમન્ત્રબહિષ્કૃતાઃ ।
નિયુક્તા હવ્યકવ્યેષુ તેષાં દત્તં કથં ભવેત્ ॥
નારદ ઉવાચ ।
નાર્હન્તિ હવ્યકવ્યાનિ સાવિત્રીવર્જિતા દ્વિજાઃ ।
વ્રાત્યેષ્વન્નપ્રદાનં તદ્યથા શૂદ્રેષુ વૈ તથા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
ધર્મેષ્વધિકૃતાનાં તુ નરાણાં મુહ્યતે મનઃ ।
કથં ન વિઘ્નો ભવતિ એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।
અર્થાશ્ચ નાર્યશ્ચ સમાનમેન- ચ્છ્રેયાંસિ પુંસામિહ મોહયન્તિ ।
રતિપ્રમોદાત્પ્રમદા હરન્તિ ભોગૈર્ધનં ચાપ્યુપહન્તિ ધર્માન્ ॥
હવ્યં કવ્યં ચ ધર્માત્મા સર્વં તચ્છ્રોત્રિયોઽર્હતિ ।
દત્તં હિ શ્રોત્રિયે સાધૌ જ્વલિતાગ્નાવિવાહુતિઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
શ્રોત્રિયાણાં કુલે જાતા વેદાર્થવિદિતાત્મનામ્ ।
હિત્વા કસ્માત્ત્રયીં વિદ્યાં વાર્તાં વૃત્તિમુપાશ્રિતાઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં પુરા ન્યસ્તં સુવિદ્વત્સુ દ્વિજાતિષુ ।
તસ્માદ્વર્ણૌઃ સંવિભજ્યા વૃત્તિઃ સઙ્કરવર્જિતા ॥
યે ચાન્યે શ્રોત્રિયા જાતાઃ સંસ્કૃતાઃ પુત્રગૃધ્નુભિઃ ।
પૂર્વનિર્વાણનિર્વૃત્તાં જાતાં વૃત્તિમુપાશ્રિતાઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
અસંસ્કૃતાઃ શ્રોત્રિયજાઃ સંસ્કૃતા જ્ઞાનિજાઃ કથમ્ ।
નારદ ઉવાચ ।
અસંસ્કારો વૈદિકશ્ચ સ માન્યઃ શ્રોત્રિયાત્મજઃ ।
શુદ્ધાન્વયઃ શ્રોત્રિયસ્તુ સુવિદ્વદ્ભિઃ સમોઽન્યથા ॥
અનધીયાનપુત્રાશ્ચ વેદસંસ્કારવર્જિતાઃ ।
તસ્માત્તે વેદવિજ્ઞાઽપિ વિપ્રાઃ શ્રુતિનિકારિણઃ ॥
બ્રહ્મરાશૌ પુરા સૃષ્ટા વેદસંસ્કારસંસ્કૃતાઃ ।
તસ્માત્તેષ્વેવ તે જાતાઃ સાધવઃ કુલધારિણઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
સ્વયં ક્રીતાસુ પ્રેષ્યાસુ પ્રસૂયન્તે તુ યે નરાઃ ।
કસ્ય નાર્યઃ સુતાશ્ચૈવ ભવન્તિ ઋષિસત્તમ ॥
નારદ ઉવાચ ।
સ્વદાસ્યાં યો નરો મોહાત્પ્રસૂયેત સ પાપકૃત્ ।
ઇહાભિનિન્દિતઃ પ્રેત્ય અપત્યં પ્રેષ્યતાં નયેત્ ॥
સા તસ્ય ભાર્યા પુત્રા યે હવ્યકવ્યપ્રદાસ્તુ તે । તસ્યા યે બાન્ધવાઃ કેચિદ્વિષક્તાઃ પ્રેષ્યતાં ગતાઃ ।
સર્વે તસ્યાસ્તુ સમ્બન્ધા મુચ્યન્તે પ્રેષ્યકર્મસુ ॥
એતત્તે કથિતં સર્વં યદભિવ્યાહૃતં ત્વયા ।
અથવા સંશયઃ કશ્ચિદ્ભૂયઃ સમ્પ્રષ્ટુમર્હસિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
અમિથ્યાદર્શનાલોકે નારદઃ સર્વકોવિદઃ ।
પ્રત્યક્ષદર્શી લોકાનાં સ્વયમ્ભુરિવ સત્તમઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।
ઇતિ સમ્ભાષ્ય ઋષિભિર્માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ । નારદં ચાપિ સત્કૃત્ય તેન ચૈવાભિસત્કૃતઃ ।
આમન્ત્રયિત્વા ઋષિભિઃ પ્રયયાવાશ્રમં મુનિઃ ॥
ઋષયશ્ચાપિ તીર્થાનાં પરિચર્યાં પ્રચક્રમુઃ ॥
સુક્ષેત્રબીજસંસ્કારવિશુદ્ધો બ્રહ્મિચર્યયા । નિત્યનૈમિત્તિકાત્સ્નાતો મનશ્શુદ્ધ્યા ચ શુદ્ધ્યતિ ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0