મહાભારત · અધ્યાય 13.34

સ્ત્રીપુંસયોઃ સમ્પ્રયોગે સ્પર્શઃ કસ્યાધિકો ભવેત્ ।
એતસ્મિન્સંશયે રાજન્યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભઙ્ગાસ્વનેન શક્રસ્ય યથા વૈરમભૂત્પુરા ॥

પુરા ભઙ્ગાસ્વનો નામ રાજર્ષિરતિધાર્મિકઃ ।
અપુત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્ર પુત્રાર્થં યજ્ઞમાહરત્ ॥

અગ્નિષ્ટુતં સ રાજર્ષિરિન્દ્રદ્વિષ્ટં મહાબલઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તેષુ મર્ત્યાનાં પુત્રકામેષુ ચેષ્યતે ॥

ઇન્દ્રો જ્ઞાત્વા તુ તં યજ્ઞં મહાભાગઃ સુરેશ્વરઃ । અન્તરં તસ્ય રાજર્ષેરન્વિચ્છન્નિયતાત્મનઃ ।
ન ચૈવાસ્યાન્તરં રાજન્સ દદર્શ મહાત્મનઃ ॥

કસ્ય ચિત્ત્વથ કાલસ્ય મૃગયાં ગતવાન્નૃપઃ ।
ઇદમન્તરમિત્યેવ શક્રો નૃપમમોહયત્ ॥

એકાશ્વેન ચ રાજર્ષિર્ભ્રાન્ત ઇન્દ્રેણ મોહિતઃ ।
ન દિશોઽવિન્દત નૃપઃ ક્ષુત્પિપાસાર્દિતસ્તદા ॥

ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવન્વૈ શ્રમતૃષ્ણાર્દિતો નૃપ ।
સરોઽપશ્યત્સુરુચિરં પૂર્ણં પરમવારિણા ॥

સોઽવગાહ્ય સરસ્તાત પાયયામાસ વાજિનમ્ ॥

અથ પીતોદકં સોઽશ્વં વૃક્ષે બદ્ધ્વા નૃપોત્તમઃ ।
અવગાહ્ય તતઃ સ્નાતસ્તત્ર સ્ત્રીત્વમવાપ્તવાન્ ॥

આત્માનં સ્ત્રીકૃતં દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતો નૃપસત્તમઃ ।
ચિન્તાનુગતસર્વાત્મા વ્યાકુલેન્દ્રિયચેતનઃ ॥

આરોહિષ્યે કથં ત્વશ્વં કથં યાસ્યામિ વૈ પુરમ્ ।
ઇષ્ટેનાગ્નિષ્ટુતા ચાપિ પુત્રાણાં શતમૌરસમ્ ॥

જાતં મહાબલાનાં મે તાન્પ્રવક્ષ્યામિ કિન્નવહમ્ ।
દારેષુ ચાત્મકીયેષુ પૌરજાનપદેષુ ચ ॥

મૃદુત્વં ચ તનુત્વં ચ પરાધીનત્વમેવ ચ । હાસભાવાદિ લાવણ્યં સ્ત્રીગુણાદ્વા કુતૂહલમ્ ।
સ્ત્રીગુણા ઋષિભિઃ પ્રોક્તા ધર્મતત્ત્વાર્થદર્શિભિઃ ॥

વ્યાયામઃ કર્કશત્વં ચ વીર્યં ચ પુરુષે ગુણાઃ ॥

પૌરુષં વિપ્રનષ્ટં સ્ત્રીત્વં કેનાપિ મેઽભવત્ ।
સ્ત્રીભાવાત્પુનરશ્વં તં કથમારોઢુમુત્સહે ॥

મહતા ત્વથ ખેદેન આરુહ્યાશ્વં નરાધિપઃ । પુનરાયાત્પુરં તાત સ્ત્રીભૂતો નૃપસત્તમઃ ।

પુત્રા દારાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ પૌરજાનપદાશ્ચ તે ।
કિન્ન્વિદં ત્વિતિ વિજ્ઞાય વિસ્મયં પરમં ગતાઃ ॥

અથોવાચ સ રાજર્ષિઃ સ્ત્રીભૂતો વદતાંવરઃ । મૃગયામસ્મિ નિર્યાતો બલૈઃ પરિવૃતો દૃઢમ્ ।
ઉદ્ભાન્તઃ પ્રાવિશં ઘોરામટવીં દૈવમોહિતઃ ॥

અટવ્યાં ચ સુઘોંરાયાં તૃષ્ણાર્તો નષ્ટચેતનઃ ।
સરઃ સુરુચિરપ્રખ્યમપશ્યં પક્ષિભિર્વૃતમ્ ॥

તત્રાવગાઢઃ સ્ત્રીભૂતો વ્યક્તં દૈવાન્ન સંશયઃ । અતૃપ્ત એવ પુત્રાણાં દારાણાં ચ ધનસ્ય ચ ॥

નામગોત્રાણિ ચાભાવ્ય દારાણાં મન્ત્રિણાં તથા । આહ પુત્રાંસ્તતઃ સોઽથ સ્ત્રીભૂતઃ પાર્તિવોત્તમઃ ।
સમ્પ્રીત્યા ભુજ્યતાંરાજ્યં વનં યાસ્યામિ પુત્રકાઃ ॥

સ પુત્રાણાં શતં રાજા અભિષિચ્ય વનં ગતઃ ।
ગત્વા ચૈવાશ્રમં સા તુ તાપસં પ્રત્યપદ્યત ॥

તાપસેનાસ્ય પુત્રાણામાશ્રમેષ્વભવચ્છતમ્ ।
અથ સાઽદાય તાન્સર્વાન્પૂર્વપુત્રાનભાષત ॥

પુરુષત્વે સુતા યૂયં સ્ત્રીત્વે ચેમે શતં સુતાઃ ।
એકત્ર ભુજ્યતાં રાજ્યં ભ્રાતૃભાવેન પુત્રકાઃ ॥

સહિતા ભ્રાતરસ્તેઽથ રાજ્યં બુભુજિરે તદા ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા ભાતૃભાવેન ભુઞ્જાનાન્રાજ્યમુત્તમમ્ । ચિન્તયામાસ દેવેન્દ્રો મન્યુનાઽથ પરિપ્લુતઃ ।
ઉપકારોઽસ્ય રાજર્ષેઃ કૃતો નાપકૃતં મયા ॥

તતો બ્રાહ્મણરુપેણ દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
ભેદયામાસ તાન્ગત્વા નગરં વૈ નૃપાત્મજાન્ ॥

ભ્રાતૃણાં નાસ્તિ સૌભ્રાત્રં યેઽપ્યેકસ્ય પિતઃ સુતાઃ । કશ્યપસ્ય સુરાશ્ચૈવ અસુરાશ્વ સુતાસ્તથા ।

રાજ્યહેતોર્વિવદિતાઃ કશ્યપસ્ય સુરાસુરાઃ ॥ યૂયં ભઙ્ગાસ્વનાપત્યાસ્તાપસસ્યેતરે સુતાઃ ।

યુષ્માકં ભેદિતાસ્તે તુ યુદ્ધેઽન્યોન્યમપાતયન્ ।
તચ્છ્રુત્વા તાપસી ચાપિ સન્તપ્તા પ્રરુરોદ હ ॥

બ્રાહ્મણચ્છદ્મનાઽભ્યેત્ય તામિન્દ્રોઽથાન્વપૃચ્છત ।
કેન દુઃખેન સન્તપ્તા રોદિષિ ત્વં વરાનને ॥

બ્રાહ્મ્ણં તં તતો દૃષ્ટ્વા સા સ્ત્રી કરણમબ્રવીત્ ।
પુત્રાણાં દ્વે શતે બ્રહ્મન્કાલેન વિનિપાતિતે ॥

અહં રાજાઽભવ વિપ્ર તત્ર પૂર્વં શતં મમ ।
સમુત્પન્નં સુરૂપાણાં પુત્રાણાં બ્રાહ્મણોત્તમ ॥

કદાચિન્મૃગયાં યાત ઉદ્ધાન્તો ગહને વને ।
અવગાઢશ્ચ સરસિ સ્ત્રીભૂતો બ્રાહ્મણોત્તમ ॥

પુત્રાન્રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય વનમસ્મિ તતો ગતઃ ॥

સ્ત્રિયાશ્ચ મે પુત્રશતં તાપસેન મહાત્મના ।
આશ્રમે જનિતં બ્રહ્મન્નીતં તન્નગરં મયા ॥

તેષાં ચ વૈરમુત્પન્નં કાલયોગેન વૈ દ્વિજ ।
એતચ્છોચામ્યહં બ્રહ્મન્દૈવેન સમભિપ્લુતા ॥

ઇન્દ્રસ્તાં દુઃશિતાં દૃષ્ટ્વા અબ્રવીત્પરુષં વચઃ ॥

પુરા સુદુઃસહં ભદ્રે મમ દુઃખં ત્વયા કૃતમ્ । ઇન્દ્રદ્વિષ્ટેન યજતા મામનાહૂય ધિષ્ઠિતમ્ ।
ઇન્દ્રોઽહમસ્મિ દુર્બુદ્ધે વૈરં તે પાતિતં મયા ॥

ઇન્દ્રં દૃષ્ટ્વા તુ રાજર્ષિઃ પાદયોઃ શિરસા ગતઃ । પ્રસીદ ત્રિદશશ્રેષ્ઠ પુત્રકામેન સ ક્રતુઃ ।
ઇષ્ટસ્ત્રિદશશાર્દૂલ તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ ॥

પ્રણિપાતેન તસ્યેન્દ્રઃ પરિતુષ્ટો વરં દદૌ ॥

પુત્રાસ્તે કતમે રાજઞ્જીવન્ત્વેતત્પ્રચક્ષ્વ મે ।
સ્ત્રીભૂતસ્ય હિ યે જાતાઃ પુરુષસ્યાથ યેઽભવન્ ॥

તાપસી તુ તતઃ શક્રમુવાચ પ્રયતાઞ્જલિઃ ।
સ્ત્રીભૂતસ્ય હિ યે પુત્રાસ્તે મે જીવન્તુ વાસવ ॥

ઇન્દ્રસ્તુ વિસ્મિતો દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયં પપ્રચ્છ તાં પુનઃ ।
પુરુષોત્પાદિતા યે તે કથં દ્વેષ્યાઃ સુતાસ્તવ ॥

સ્ત્રીભૂતસ્ય હિ યે જાતાઃ સ્નેહસ્તેભ્યોઽધિકઃ કથમ્ ।
કારણં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે વક્તુમિહાર્હસિ ॥
સ્ત્ર્યુવાચ ।

સ્ત્રિયાસ્ત્વભ્યધિકઃ સ્નેહો ન તતા પુરુષસ્ય વૈ ।
તસ્માત્તે શક્ર જીવન્તુ યે જાતાઃ સ્ત્રીકૃતસ્ય વૈ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતસ્ત્વિન્દ્રઃ પ્રીતો વાક્યમુવાચ હ ।
સર્વ એવેહ જીવન્તુ પુત્રાસ્તે સત્યવાદિનિ ॥

વરં ચ વૃણુ રાજેન્દ્ર યં ત્વમિચ્છસિ સુવ્રત ।
પુરુષત્વમથ સ્ત્રીત્વં મત્તો યદભિકાઙ્ક્ષસે ॥
સ્ત્ર્યુવાચ ।

સ્ત્રીત્વમેવ વૃણે શક્ર પુંસ્ત્વં નેચ્છામિ વાસવ ।
એવમુક્તસ્તુ દેવેન્દ્રસ્તાં સ્ત્રિયં પ્રત્યુવાચ હ ॥

પુરુષત્વં કથં ત્યક્ત્વા સ્ત્રીત્વં રોચયસે વિભો ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ સ્ત્રીભૂતો રાજસત્તમઃ ॥

સ્ત્રિયાઃ પુરુષસંયોગે પ્રીતિરભ્યધિકા સદા ।
એતસ્માત્કારણાચ્છક્ર સ્ત્રીત્વમેવ વૃણોમ્યહમ્ ॥

રમાભિ ચાધિકં સ્ત્રીત્વે સત્યં વૈ દેવસત્તમ ।
સ્ત્રીભાવેન હિ તુષ્યામિ ગમ્યતાં ત્રિદશાધિપ ॥

એવમસ્ત્વિતિ ચોક્ત્વા તામાપૃચ્છ્ય ત્રિદિવં ગતઃ ।
એવં સ્ત્રિયા મહારાજ અધિકા પ્રીતિરુચ્યતે ॥