મહાભારત · અધ્યાય 13.33

પ્રાયશ્ચિત્તં કૃતઘ્નાનાં પ્રતિબ્રૂહિ પિતામહ ।
માતૄઃ પિતૄન્ગુરુંશ્ચૈવ યેઽવમન્યન્તિ મોહિતાઃ ॥

યે ચાપ્યન્તે પરે તાત કૃતઘ્ના નિરપત્રપાઃ ।
તેષાં ગતિં મહાબાહો શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કૃતઘ્નાનાં ગતિસ્તાત નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ । માતાપિતૃગુરૂણાં ચ યે ન તિષ્ઠન્તિ શાસને ।
ક્રિમિકીટપિપીલેષુ જાયન્તે સ્થાવરેષુ ચ ॥

દુર્લભો હિ પુનસ્તેષાં માનુષ્યે પુનરુદ્ભવઃ ।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥

વત્સનાભો મહાપ્રાજ્ઞો મહર્ષિઃ સંશિતવ્રતઃ ।
વલ્મીકભૂતો બ્રહ્મર્ષિસ્તપ્યતે સુમહત્તપઃ ॥

તસ્મિંશ્ચ તપ્યતિ તપો વાસવો ભરતર્ષભ ।
વવર્ષ સમુહદ્વર્ષં સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુમાન્ ॥

તત્ર સપ્તાહવર્ષં તુ મુમુચે પાકશાસનઃ ।
નિમીલિતાક્ષસ્તદ્વર્ષં પ્રત્યગૃહ્યત વૈ દ્વિજઃ ॥

તસ્મિન્પતતિ વર્ષે તુ શીતવાતસમન્વિતે ।
વિશીર્ણધ્વસ્તશિખરો વલ્મીકોઽશનિતાડિતઃ ॥

તાડ્યમાને તતસ્તસ્મિન્વત્સનાભે મહાત્મનિ ।
કારુણ્યાત્તસ્ય ધર્મઃ સ્વમાનૃશંસ્યમથાકરોત્ ॥

ચિન્તયાનસ્ય બ્રહ્મર્ષિ તપન્તમતિધાર્મિકમ્ ।
અનુરૂપા મતિઃ ક્ષિપ્રમુપજાતા સ્વભાવજા ॥

સ્વં રૂપં માહિષં કૃત્વા ********* મનોહરમ્ ।
રક્ષાર્થં વત્સનામસ્ય ચતુષ્પાદુપરિસ્થિતઃ ॥

યદા ત્વપગતં વર્ષં વૃષ્ટિવાતસમન્વિતમ્ । તતો મહિષરુપેણ ધર્મો ધર્મભૃતાંવર ।
શનૈર્વલ્મીકમુત્સૃજ્ય પ્રાદ્રવદ્ભરતર્ષભ ॥

સ્થિતેઽસ્મિન્વૃષ્ટિસમ્પાતે વીક્ષતે સ્મ મહાતપાઃ ।
દિશશ્ચ વિપુલાસ્તત્ર ગિરીણાં શિખરાણિ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ પૃથિવીં સર્વાં સલિલેન પરિપ્લુતામ્ ।
જલાશયાન્સ તાન્દૃષ્ટ્વા વિપ્રઃ પ્રમુદિતોઽભવત્ ॥

અચિન્તયદ્વિસ્મિતશ્ચિ વિપ્રઃ પ્રમુદિતોઽભવત્ ॥ અચિન્તયદ્વિસ્તિતશ્ચ વર્ષાત્કેનાભિરક્ષિતઃ ।
તતોઽપશ્યત્સ મહિષમવસ્થિતમદૂરતઃ ॥

તિર્યગ્યોનાવપિ કથં દૃશ્યતે ધર્મવત્સલઃ ॥

અતો નુ ભદ્રમહિષઃ શિલાપટ્ટમવસ્થિતઃ ।
પીવરશ્ચૈવ બલ્યશ્ચ બહુમાંસો ભવેદયમ્ ॥

તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા ધર્મસંસક્તજા મુનેઃ ।
કૃતઘ્ના નરકં યાન્તિ યે ચ વિશ્વસ્તઘાતિનઃ ॥

નિષ્કૃતિં નૈવ પશ્યામિ કૃતઘ્નાનાં કથઞ્ચન ।
ક્રતે પ્રાણિપરિત્યાગાદ્ધર્મજ્ઞાનાં વચો યથા ॥

અકૃત્વા ભરણં પિત્રોરદત્ત્વા ગુરુદક્ષિણામ્ ।
કૃતઘ્નતાં ચ સમ્પ્રાપ્ય મરણાન્તા ચ નિષ્કૃતિઃ ॥

આકાઙ્ક્ષાયામુપેક્ષાયાં ચોપપાતકમુત્તમમ્ ।
તસ્માત્પ્રાણાન્પરિત્યક્ષ્યે પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમિત્યુત ॥

સ મેરુશિખરં ગત્વા નિસ્યઙ્કેનાન્તરાત્મના । પ્રાયશ્ચિત્તં કર્તુકામઃ શરીરં ત્યક્તુમુદ્યતઃ ।
નિગૃહીતશ્ચ ધર્માત્મા હસ્તે ધર્મેણ ધર્મવિત્ ॥
ધર્મિ ઉવાચ ।

વત્સનાભ મહાપ્રાજ્ઞ બહુવર્ષશતાયુષ ।
પરિતુષ્ટોસ્મિ ત્યાગેન નિસ્સઙ્ગેન તથાઽત્મનઃ ॥

એવં ધર્મભૃતઃ સર્વે વિમૃશન્તિ કૃતાકૃતમ્ ।
ન કશ્ચિદ્વત્સનાભસ્ય યસ્ય નોપહતં મનઃ ॥

યશ્ચાનવદ્યશ્ચરતિ શક્તો ધર્મં ચ સર્વશઃ ।
નિવર્તસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ્ પૂતાત્મા હ્યસિ શાશ્વતઃ ॥