મહાભારત · અધ્યાય 13.250

પતિમત્યા દિવારાત્રં વૃત્તાન્તં શ્રૂયતાં શુભમ્ ।
પત્યુઃ પૂર્વં સમુત્થાય પ્રાતઃક્રમ સમાચરેત્ ॥

પત્યુર્ભાવં વિદિત્વા તુ પશ્ચાત્સમ્બોધયેત્તુ તમ્ ।
નિત્યં પૌર્વાહ્ણિકં કાર્યં સ્વયં કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥

નિવેદ્ય ચ તથાઽહારં યથા સમ્પદ્યતામિતિ ।
તથૈવ કુર્યાત્તત્સર્વં યથા પત્યુઃ પ્રિયં ભવેત્ ॥

યથા ભર્તા તથા નારી ગુરૂણાં પ્રતિપદ્યતે ॥

શુશ્રૂષાપોષણવિધૌ પતિપ્રિયચિકીર્ષયા ।
ભર્તુર્નિષ્ક્રમણે કાર્યં સંસ્મરેદપ્રમાદતઃ ॥

આગતં તુ પતિં દૃષ્ટ્વા સહસા પરિચારણમ્ ।
સ્વયં કુર્વીત સમ્પ્રીત્યા કાયશ્રમહરં પરમ્ ॥

પાદ્યસનાભ્યાં શયનૈર્વાક્યૈશ્ચ હૃદયપ્રિયૈઃ ।
અતિથીનામાગમેન પ્રીતિયુક્તા સદા ભવેત્ ॥

કર્મણા વચનેનાપિ તોષયેદતિથીન્સદા ।
મઙ્ગલં ગૃહશૌચં ચ સર્વોપકરણાનિ ચ ॥

સર્વકાલમવેક્ષેત કારયન્તી ચ કુર્વતી ।
ધર્મકાર્યે તુ સમ્પ્રાપ્તે તદ્વદ્ધર્મપરા ભવેત્ ॥

અર્થકાર્યે પુનર્ભર્તુઃ પ્રમાદાલસ્યવર્જિતા ।
સા યત્નં પરમં કુર્યાત્તસ્યિ સાહાય્યકારણાત્ ॥

ધુરન્ધરા ભવેદ્ભર્તુઃ સાધ્વી ધર્માર્થયોઃ સદા ।
વિહારકાલે વૈ ભર્તુર્જ્ઞાત્વા ભાવં હૃદિ સ્થિતમ્ ॥

અલઙ્કૃત્ય યથાયોગં મન્દહાસસમન્વિતમ્ ।
વાક્યૈર્મધુરસંયુક્તૈઃ સ્મયન્તી તોષયેત્પતિમ્ ॥

કઠોરાણિ ન વાચ્યાનિ અન્યથા પ્રમદાન્તરે ।
યસ્યાં કામી ભવેદ્ભર્તા તસ્યાઃ પ્રીતિકરી ભવેત્ ॥

અપ્રમાદં પુરસ્કૃત્ય મનસા તોષયેત્પતિમ્ ।
અનન્તરમથાન્યેષાં ભોજનાવેક્ષણં ચરેત્ ॥

દાસીદાસબલીવર્દાંશ્ચણ્ડાલં ચ શુનસ્તથા । અનાથાન્કૃપણાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકાંશ્ચ તથૈવ ચ ।
પૂજયેદ્બલિભૈક્ષેણ પત્યુર્ધર્મં વિવર્ધયેત્ ॥

કુપિતં વાઽર્થહીનં વા શ્રાન્તં વોપચરેત્પતિમ્ ।
યતા સ તુષ્ટઃ સ્વસ્થશ્ચ તથા સન્તોષયેત્પતિમ્ ॥

યથા કુટુમ્બચિન્તાયાં વિવાદે વાઽર્થસઞ્ચયે ।
આહૂતા તત્સહાયાર્થં તથા પ્રિયહિતં વદેત્ ॥

અપ્રિયં ચ હિતં બ્રૂયાત્તસ્ય ધર્માર્થકાઙ્ક્ષયા ।
એકાન્તચર્યાકથનં કલહં વર્જયેત્પરૈઃ ॥

બહિરાલોકનં ચૈવ મોહં વ્રીડાં ચ પૈશુનમ્ ।
બહ્વાશિત્વં દિવાસ્વપ્નમેવમાદિ વિવર્જયેત્ ॥

રહસ્યેકાસનં સાધ્વી ન કુર્યાદાત્મજૈરપિ ।
યદ્યદ્દદ્યાન્નિયત્સ્વેતિ ન્યાસવત્પરિપાલયેત્ ॥

વિસ્મૃતં વાઽપિ યદ્દ્રવ્યં પ્રતિપદ્યાત્સ્વશૌચતઃ ।
યત્કિઞ્ચિત્પતિના દત્તં લબ્ધ્વા તત્સા સુકી ભવેત્ ॥

અતીવાજ્ઞામતીર્ષ્યાં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ।
બાલવદ્વૃદ્ધવદ્ભાર્યા સદૈવાનુચરેત્પતિમ્ ॥

ભાર્યાયા વ્રતમિત્યેવ કર્તવ્યં સતતં વિભો ।
એતત્પતિવ્રતાવૃત્તમુક્તં દેવ સમાસતઃ ॥

ન ચ ભોગે ન ચૈશ્વર્યે ન સુખે ન ધને તથા ।
સ્પૃહા યસ્યાસ્તથા ભર્તુઃ સા નારીણાં પતિવ્રતા ॥

પતિર્હિ દૈવતં સ્ત્રીણાં પતિર્બન્ધુઃ પતિર્ગતિઃ ।
નાન્યં ગતિમહં પશ્યે પ્રમદાયા યથા પતિઃ ॥

જાતિષ્વપિ ચ વૈ સ્ત્રીત્વં વિશિષ્ટં મે મતિઃ પ્રભો । કાયક્લેશેન મહતા પુરુષઃ પ્રાપ્નુયાત્ફલમ્ ।
તત્સર્વં લભતે નારી સુખેન પતિપૂજયા ॥

યથાસુખં પતિમતી સર્વં પત્યનુકૂલતઃ । ઈદૃશં ધર્મસાકલ્યં પશ્ય ત્વં પ્રમદાં પ્રતિ ।
એતદ્વિસૃજ્ય પચ્યન્તે કુસ્ત્રિયઃ પાપમોહિતાઃ ॥

તપશ્ચર્યા ચ દાનં ચ પતૌ તસ્યાઃ સમર્પિતમ્ ।
રૂપં કુલં યશસ્તેજઃ સર્વં તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

એવં વ્રતસમાચારાઃ સ્વવૃત્તેનૈવ શોભનાઃ ।
સ્વભર્ત્રા ચ સમ ગચ્છેત્પુણ્યલોકાન્સુકર્મણા ॥

વૃદ્ધો વિરુપો બીભત્સો ધનવાન્નિર્ધનોઽપિ વા ।
એવમ્ભૂતોપિ વૈ ભર્તા સ્ત્રીણાં ભૂષણમુત્તમમ્ ॥

આઢ્યં વા રૂપયુક્તં વા વિરૂપં ધનવર્જિતમ્ ।
યા પતિં તોષયેત્સાધ્વી સા પત્નીનાં વિશિષ્યતે ॥

દરિદ્રાંશ્ચ વિરૂપાશ્ચ પ્રમૂઢાન્કુષ્ટસંયુતાન્ ।
પતીનુપચરેલ્લોકાનક્ષયાન્પ્રતિપદ્યતે ॥

એવં પ્રવર્તમાનાયાઃ પતિઃ પૂર્વં મ્રિયેત ચેત્ ।
તદાઽનુમરણં ગચ્છેત્પુનર્ધર્મં ચરેત વા ॥

એતદેવં મયા પ્રોક્તં સ્ત્રિયસ્તુ બહુધા સ્મૃતાઃ ।
દેવદાનવગન્ધર્વા મનુષ્યા ઇતિ નૈકધા ॥

સૌમ્યશીલાઃ શુભાચારાઃ સર્વાસ્તાઃ સમ્ભવન્તિ ચ ।
યથા શુભં પ્રવક્ષ્યામિ સ્ત્રીણાં ધર્મં મહેશ્વર ॥

આસુર્યશ્ચૈવ પૈશાચ્યો રાક્ષસ્યશ્ચ ભન્તિ હિ ।
તાસાં વૃત્તમશેષેણ શ્રૂયતાં લોકકારણાત્ ॥

ન્યાયતો વાઽન્યથા પ્રોક્તા ભાવદોષસમન્વિતાઃ ।
ભર્તૄનુપચરન્ત્યેવ રાગદ્વેષબલાત્કૃતાઃ ॥

સ્વધર્મવિમુખા ભૂત્વા પ્રદૂષ્યન્તિ યતસ્તતઃ ।
પ્રવૃદ્દવિષયા નિત્યં પ્રતિકૂલં વદન્તિ ચ ॥

અર્થાન્વિનાશયન્ત્યેવં ન ગૃહ્ણન્તિ હિતં ક્વચિત્ ।
સ્વબુદ્ધિનિરતા ભૂત્વા જીવન્તિ ચ યથા તથા ॥

ગુણવત્યઃ ક્વચિદ્ભૂત્વા પતિધર્મપરા ઇવ ।
પુનર્ભવન્તિ પાપિષ્ઠા વિષમં વૃત્તમાસ્થિતાઃ ॥

અનવસ્થિતમર્યાદા બહુવેષા વ્યવસ્થિતાઃ ।
અસન્તુષ્ટાશ્ચ લુબ્ધાશ્ચ ઈર્ષ્યાક્રોધયુતા ભૃશમ્ ॥

ભોગપ્રિયા હિતદ્વેષ્યાઃ કામભોગપરાયણાઃ ।
પ્રાયશોઽનૃતભૂયિષ્ઠા ગુરૂણાં પ્રતિલોમકાઃ ॥

એવંવૃત્તસમાચારા આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ।
અપકારપરા નિત્યં સતતં કલહપ્રિયા ॥

પરુષા રુક્ષવચના નિર્ઘૃણા નિરપત્રપાઃ ।
નિઃસ્નેહાઃ ક્રોધનાશ્ચૈવ ભર્તૃપુત્રસ્વબન્ધુષુ ॥

ઘોરા માંસપ્રિયા નિત્યં હસન્તિ ચ રુદન્તિ ચ । પતીન્વ્યભિચરન્ત્યેવ દુર્માર્ગેણ યથા તથા ।
બન્ધુભિર્ભર્ત્સિતા ભૂત્વા ગૃહકાર્યાણિ કુર્વતે ॥

અથવા ભર્ત્સિતા દેવ નિવૃત્તાઃ સ્વેષુ કર્મસુ ।
તથૈવાત્મવધં ઘોરં વ્યવસ્યેયુર્ન સંશયઃ ॥

નિર્દયા નિરનુક્રોશાઃ કુટુમ્બાર્થવિલોપકાઃ ।
ધર્મર્થરહિતા ઘોરાઃ સતતં કુર્વતે ક્રિયાઃ ॥

અનર્થે નિપુણાઃ પાપાઃ પરપ્રાણેષુ નિર્દયાઃ ।
એવંયુક્તસમાચારાઃ સ્ત્રિયઃ પૈશાચમાશ્રિતાઃ ॥

અપરા મોહસંયુક્તા નિર્લજ્જા રોદનપ્રિયાઃ । અશુદ્ધા મલદિગ્ધાઙ્ગ્ય પાનમાંસરતા ભૃશમ્ ।
વદન્ત્યનૃતવાક્યાનિ હસન્તિ વિલપન્તિ ચ ।

દુષ્પસાદા મહાક્રોધાઃ સ્વપ્નશીલા નિરન્તરમ્ । તામસ્યો નષ્ટતત્વાર્થા મન્દશીલા મહોદરાઃ ।
ભુઞ્જતે વિવિધં સિદ્ધં ભોજનં તીવ્રસમ્ભ્રમાઃ ॥

ગુણરૂપવયોયુક્તં પતિં કામિનમુત્તમમ્ ।
હિત્વાઽન્યેનૈવ ગચ્છન્તિ સર્વધા ભૃશતાપિતાઃ ॥

નિર્લજ્જા ધર્મસન્દિગ્ધાઃ પ્રતિકૂલાઃ સમન્તતઃ ।
એવંરૂપસમાચારાઃ સ્ત્રિયો રાક્ષસમાશ્રિતાઃ ॥

એવંવિધાનાં સર્વાસાં ન પરત્ર મહાસુખમ્ ।
નરકાદ્વિપ્રમુક્તાનાં માનુષ્યં દુર્લભં ભવેત્ ॥

કષ્ટં તત્રાપિ ભુઞ્જન્તે સ્વકૃતં દુઃખજં બહુ । દરિદ્રાઃ ક્લેશભૂયિષ્ઠા વિરૂપાઃ કુત્સિતાઃ પરૈઃ ।
વિધવા દુર્ભગા વાઽપિ લભન્તે દુઃખમીદૃશમ્ ॥

શતવર્ષસહસ્રાણિ નિરયં વ્યભિચારિણી ।
વ્રજેત્પતિં ચ પાપેન સંયોજ્ય સ્વકુલં તથા ॥

એતદ્વિજ્ઞાય પતિતં પુનશ્ચેદ્ધિતમાત્મનઃ ।
કુર્યાદ્ભર્તારમાશ્રિત્ય તથા ધર્મવમાપ્નુયાત્ ॥

અતિસંયાન્તિ તાઁલ્લોકાન્પુણ્યાન્પરમશોભનાન્ ।
અવમત્ય ચ યાઃ પૂર્વં પતિં દુષ્ટેન ચેતસા ॥

વર્તમાનાસ્ચ સતતં ભર્તૄણાં પ્રતિકૂલતઃ ।
ભર્ત્રાનુમરણં કાલે યાઃ કુર્વન્તિ તથાવિધાઃ ॥

કામાત્ક્રોધાદ્ભયાલ્લોભાદપહાસ્યા ભવન્તિ તાઃ ।
આદિપ્રભૃતિ કુસ્ત્રીણાં તથાઽનુમરણં વૃથા ॥

આદિપ્રભૃતિ યા સાધ્વી પત્યુઃ પ્રિયપરાયણા ।
ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ સા પૂતા ભર્ત્રાઽનુમરણં ગતા ॥

એવં મૃતાયા વૈ લોકાનહં પશ્યામિ ચક્ષુષા ।
સ્પૃહણીયાન્સુરગણૈર્યાન્ગચ્છન્તિ પતિવ્રતાઃ ॥

અથવા ભર્તરિ મૃતે વૈધવ્યં ધર્મમાશ્રિતાઃ । તૂષ્ણીં ભૌમં જલે નિત્યમઞ્જલિસ્નાનમુત્તમમ્ ।
વ્રતં ચ પતિમુદ્દિશ્ય કુર્યશ્ચૈવ વિધિં તતઃ ॥

એવં ગચ્છતિ સા નારી પતિલોકમનુત્તમમ્ ।
રમણીયમનિર્દેશ્યં દુષ્પ્રાપં દેવમાનુષૈઃ ॥

પ્રાપ્નુયાત્તાદૃશં લોકં કેવલં યા પતિવ્રતા ।
ઇતિ તે કથિતં દેવ સ્ત્રીણાં ધર્મિમનુત્તમમ્ ॥

ભવતઃ પ્રિયકામિન્યા યન્મયોક્તં તવાગ્રતઃ ।
ચાપલ્યાન્મમ દેવેશ તદ્ભવાન્ક્ષન્તુમર્હતિ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં વદન્તીં રુદ્રાણીં લજ્જાભાવસમન્વિતામ્ ।
પ્રશશંસ ચ દેવેશો વાચા સઞ્જનયન્પ્રિયમ્ ॥

ઋષયો દેવગન્ધર્વાઃ પ્રમદાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવીં સ્તુતિભિશ્ચાભિતુષ્ટુવુઃ ॥

પૂજયામાસુરપરે દેવદેવ મુદા યુતાઃ ।
સંવાદં ચિન્તયન્ત્યન્તે શ્રદ્દધાનાઃ સુચેતસઃ ॥

તતસ્તુ દેવદેવેશો દેવીં વચનમબ્રવીત્ । શૃણુ કલ્યાણિ મદ્વાક્યં સંવાદોઽયં મયા તવ ।
પુણ્યં પવિત્રં ખ્યાતં ચ ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ॥

ય ઇમં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સંવાદં ચાવયોઃ પ્રિયે ।
શુચિર્ભૂત્વા નરાન્યુક્તાન્સ તૈઃ સ્વર્ગં વ્રજેત્સુખમ્ ॥

યસ્ત્વેનં શૃણુયાન્નિત્યં સંવાદં ચાવયોઃ શુભમ્ ।
કીર્તિમાયુષ્યમારોગ્યં લભતે સ ગતિં પરામ્ ॥