મહાભારત · અધ્યાય 13.232

વિધાનં સુકૃતસ્યાપિ ભૂયઃ શૃણુ શુચિસ્મિતે ।
પ્રોચ્યતે તત્ત્રિધા દેવિ સુકૃતં ચ સમાસતઃ ॥

યદૌપરમિકં ચૈવ સુકૃતં નિરુપદ્રવમ્ ।
તથૈવ સોપકરણં તાવતા સુકૃતં વિદુઃ ॥

નિવૃત્તિઃ પાપકર્મભ્યસ્તદૌપરમિકં પ્રિયે ।
મનોવાક્કાયજા દોષાઃ શૃણુ મે વર્જનાચ્છુભમ્ ॥

ત્રૈવિધ્યદોષોપરમે યસ્તુ દોષવ્યપેક્ષયા ।
સ હિ પ્રાપ્નોતિ સકલં સર્વદુષ્કૃતવર્જનાત્ ॥

પ્રથમં વર્જયેદ્દોષાન્યુગપત્પૃથગેવ વા । તથા ધર્મમવાપ્નોતિ દોષત્યાગો હિ દુષ્કરઃ ।
દોષસાકલ્યસન્ત્યાગાન્મુનિર્ભવતિ માનવઃ ॥

સૌકર્યં પસ્ય ધર્મસ્ય કાર્યારમ્ભાદૃતેઽપિ ચ ।
આત્મા ચ લબ્ધોપરમો લભન્તે સુકૃતં પરમ્ ॥

અહો નૃશંસાઃ પચ્યન્તે માનુષાઃ સ્વલ્પબુદ્ધયઃ ।
એતાદૃશં ન બુધ્યન્તે આત્માધીનં ન નિર્વ્યથાઃ ॥

દુષ્કૃતત્યાગમાત્રેણ પદમૂર્ધ્વં હિ લભ્યતે ॥

પાપભીરુત્વમાત્રેણ દોષાણાં પરિવર્જનાત્ । સુશોભનો ભવેદ્દેવિ ક્રજુર્ધર્મવ્યપેક્ષયા ।
ઇત્યૌપરમિકં દેવિ કથિતં સુકૃતં તવ ॥

શ્રુત્વા ચ વૃદ્ધસંયોગાદિન્દ્રિયાણાં ચ નિગ્રહાત્ ।
સન્તોષાચ્ચ ધૃતેશ્ચૈવ શક્યતે દોષવર્જનમ્ ॥

તદેવ ધર્મમિત્યાહુર્દોષસંયમનં પ્રિયે । યમધર્મેણ ધર્મોસ્તિ નાન્યઃ શુભતરઃ પ્રિયે ।
યમધર્મેણ યતયઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તમાં ગતિમ્ ॥

ઈશ્વરાણાં પ્રભવતાં દરિદ્રાણાં ચ વૈ નૃણામ્ ।
સફલો દોષસન્ત્યાગો દાનાદપિ શુભાદપિ ॥

તપો દાનં મહાદેવિ દોષમલ્પં હિ નિર્ભરેત્ ।
સુકૃતં યામિકં ચોક્તં વક્ષ્યે નિરુપસાધનમ્ ॥

સુખાભિસન્ધિર્લોકાનાં સત્યં શૌચમથાર્જવમ્ ।
વ્રતોપવાસઃ પ્રીતિશ્ચ બ્રહ્મચર્યં દમઃ શમઃ ॥

એવમાદિ શુભં કર્મ સુકૃતં નિયમાશ્રિતમ્ ।
શૃણુ તેષાં વિશેષાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ ભામિનિ ॥

સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ।
નાસ્તિ સત્યાત્પરં દાનં નાસ્તિ સત્યાત્પરં તપઃ ॥

યથા શ્રુતં યથા દૃષ્ટમાત્મના યદ્યથા કૃતમ્ ।
તથા તસ્યાવિકારેણ વચનં સત્યલક્ષણમ્ ॥

યચ્છલેનાભિસંયુક્તં સત્યરૂપં મૃષૈવ તત્ ।
સત્યમેવ પ્રવક્તવ્યં પારાવર્યં વિજાનતા ॥

દીર્ઘાયુશ્ચ ભવેત્સત્યાત્કુલસન્તાનપાલકઃ ।
લોકસંસ્થિતિપાલશ્ચ ભવેત્સત્યેન માનવઃ ॥
ઉમોવાચ ।

કથં સન્ધારયન્મર્ત્યો વ્રતં શુભમવાપ્નુયાત્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

પૂર્વમુક્તં તુ યત્પાપં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
વ્રતવત્તસ્ય સન્ત્યાગસ્તપોવ્રતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

ત્યાજ્યં વા યદિ વા જોષ્યમવ્રતેનિ વૃથા ચરન્ ।
તથા ફલં ન લભતે તસ્માદ્ધર્મં વૃથા ચરેત્ ॥

શુદ્ધકાયો નરો ભૂત્વા સ્નાત્વા તીર્થ યથાવિધિ ।
પઞ્ચભૂતાનિ ચન્દ્રાર્કૌ સન્ધ્યે ધર્મયમૌ પિતૄન્ ॥

આત્મનૈવ તથાઽત્માનં નિવેદ્ય વ્રતવચ્ચરેત્ ।
વ્રતમામરણાદ્વાઽપિ કાલચ્છેદેન વા હરેત્ ॥

શાકાદિષુ વ્રતં કુર્યાત્તથા પુષ્પફલાદિષુ ।
બ્રહ્મચર્યવ્રતં કુર્યાદુપવાસવ્રતં તથા ॥

એવમન્યેષુ બહુષુ વ્રતં કાર્યં હિતૈષિણા । વ્રતભઙ્ગો યથા ન સ્યાદ્રક્ષિતવ્યં તથા બુધૈઃ ।
વ્રતભઙ્ગે મહત્પાપમિતિ વિદ્ધિ શુભેક્ષણે ॥

ઔષધાર્થં યદજ્ઞાનાદ્ગુરૂણાં વચનાદપિ ।
અનુગ્રહાર્થં બન્ધૂનાં વ્રતભઙ્ગો ન દુષ્યતે ॥

વ્રતાપવર્ગકાલે તુ દૈવબ્રાહ્મણપૂજનમ્ ।
નરેણ તુ યથા વિદ્ધિ કાર્યસિદ્ધિં યથાઽપ્તુયાત્ ॥
ઉમોવાચ ।

કથં શૌચવિધિસ્તત્ર તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

બાહ્મમાભ્યન્તરં ચેતિ દ્વિવિધં શૌચમિષ્યતે ।
માનસં સુકૃતં યત્તચ્છૌચમાભ્યન્તરં સ્મૃતમ્ ॥

સદાઽહારવિશુદ્ધિશ્ચ કાયપ્રક્ષાલનં ચ યત્ ।
બાહ્યશૌચં ભવેદેતત્તથૈવાચમનાદિના ॥

મૃચ્ચૈવ શુદ્ધદેશસ્થા ગોશકૃન્મૂત્રમેવ ચ । દ્રવ્યાણિ ગન્ધયુક્તાનિ યાનિ પુષ્ટિકરાણિ ચ ।
એતૈઃ સમ્માર્જયેત્કાયમમ્ભસા ચ પુનઃ પુનઃ ॥

અક્ષોભ્યં યત્પ્રકીર્ણં ચ નિત્યસ્રોતં ચ યજ્જલમ્ ।
પ્રાયશસ્તાદૃશે મજ્જેદન્યથા ચ વિવર્જયેત્ ॥

ત્રિસ્ત્રિરાચમનં શ્રેષ્ઠં નિષ્ફેનૈર્નિર્મલૈર્જલૈઃ । તથા વિણ્મૂત્રયોઃ શુદ્ધિરદ્ભિર્બહુમૃદા ભવેત્ ।
તથૈવ જલસંશુદ્ધિર્યત્સંશુદ્ધં તુ સંસ્પૃશેત્ ॥

શકૃતા ભૂમિશુદ્ધિઃ સ્યાલ્લૌહાનાં ભસ્મના સ્મૃતમ્ ।
તક્ષણં ઘર્ષણં ચૈવ દારવાણાં વિશોધનમ્ ॥

દહનં મૃણ્મયાનાં ચ મર્ત્યાનાં કૃચ્છ્રધારણમ્ । શેષાણાં દેવિ સર્વેષામાતપેન જલેન ચ ।
બ્રાહ્મણાનાં ચ વાક્યેન સદા સંશોધનં ભવેત્ ॥

અદૃષ્ટમદ્ભિર્નિર્ણિક્તં યચ્ચ વાચા પ્રશસ્યતે । એવમાપદિ સંશુદ્ધિરેવં શૌચં વિધીયતે ।
ઉમોવાચ ।

આહારશુદ્ધિસ્તુ કથં દેવદેવ મહેશ્વર ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

અમાંસમદ્યમક્લેદ્યમપર્યુષિતમેવ ચ ।
અતિકટ્વમ્લલવણહનં ચ શુભગન્ધિ ચ ॥

ક્રિમિકેશમલૈર્હીનં સંવૃતં શુદ્ધદર્શમ્ ।
એવંવિધં સદાહાર્યં દેવબ્રાહ્મણસાત્કૃતમ્ ॥

શ્રુતમિત્યેવ તજ્જ્ઞેયમન્યથા મન્યસેઽશુભમ્ ।
ગ્રામ્યાદારણ્યકૈઃ સિદ્ધં શ્રેષ્ઠમિત્યવધારય ॥

અતિમાત્રગૃહીતાત્તુ અલ્પદત્તં ભવેચ્છુચિ । યજ્ઞશેષં હવિઃશેષં પિતૃશેષં ચ નિર્મલમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ કિં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥