મહાભારત · અધ્યાય 13.231

ભગવન્દેવદેવેશ શૂલપાણે વૃષધ્વજ ।
શ્રુતં મે પરમં ગુહ્યં પ્રસાદાત્તે વરપ્રદ ॥

શ્રોતું ભૂયોઽહમિચ્છામિ પ્રજાનાં હિતકારણાત્ ।
શુભાશુભમિતિ પ્રોક્તં કર્મ સ્વસ્વં સમાસતઃ ॥

તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ શુભાશુભવિધૈં પ્રતિ ।
અશુભં કીદૃશં કર્મ પ્રાણિનો યન્નિપાતયેત્ ॥

શુભં વાપિ કથં દેવ પ્રજાનામૂર્ધ્વદં ભવેત્ ।
એતન્મે વદ દેવેશ શ્રોતુકામાઽસ્મિ કીર્તય ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ તત્સર્વં શૃણુ શોભને ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેતિ દ્વિવિધં કર્મવિસ્તરમ્ ॥

તયોર્યદ્દુષ્કૃતં કર્મ તચ્ચ સઞ્જાયતે ત્રિધા ।
મનસા કર્મણા વાચા બુદ્ધિમોહસમુદ્ભવાત્ ॥

મનઃપૂર્વં તુ વા કર્મ વર્તતે વાઙ્મયં તતઃ ।
જાયતે વૈ ક્રિયાયોગમનુ ચેષ્ટાક્રમઃ પ્રિયે ॥

અભિદ્રોહોઽભ્યસૂયા ચ પરાર્થેષુ ચ વૈ સ્પૃહા ।
શુભાશુભાનાં મર્ત્યાનાં વર્તનં પરિવારિતમ્ ॥

ધર્મકાર્યે યદાઽશ્રદ્ધા પાપકર્મણિ હર્ષણમ્ ।
એવમાદ્યશુભં કર્મ મનસા પાપમુચ્યતે ॥

અનૃતં યચ્ચ પરુષમબદ્ધવચનં કટુ ।
અસત્યં પરિવાદશ્ચ પાપમેતત્તુ વાઙ્મયમ્ ॥

અગમ્યાગમનં ચૈવ પરદારનિષેવણમ્ ।
વધબન્ધપરિક્લેશૈઃ પરપ્રાણોપતાપનમ્ ॥

ચૌર્યં પરેષાં દ્રવ્યાણાં હરણં નાશનં તથા ।
અભક્ષ્યભક્ષણં ચૈવ વ્યસનેષ્વવિષઙ્ગતા ॥

દર્પાત્સ્તમ્ભાભિમાનાચ્ચ પરેષામુપતાપનમ્ ।
અકાર્યાણાં ચ કરણમશૌચં પાનસેવનમ્ ॥

દૌઃશીલ્યં પાપસમ્પર્કે સાહાય્યં પાપકર્મણિ । અધર્મ્યમયશસ્યં ચ કાર્યં તસ્ય નિષેવણમ્ ।
એવમાદ્યશુભં ચાન્યચ્છારીરં પાપમુચ્યતે ॥

માનસાદ્વાઙ્મયં પાપં વિશિષ્ટમિતિ લક્ષ્યતે ।
વાઙ્મયાદપિ વૈ પાપાચ્છારીરં ગણ્યતે બહુ ॥

એવં પાપયુતં કર્મ ત્રિવિધં પાતયેન્નરમ્ ।
પરાપકારજનનમત્યન્તં પાતકં સ્મૃતમ્ ॥

ત્રિવિધં તત્કૃતં પાપં કર્તારં પાપકં નયેત્ ।
પાતકં ચાપિ યત્કર્મ કર્મણા બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ॥

સાપદેશમવશ્યં તત્કર્તવ્યમિતિ તત્કૃતમ્ ।
કથઞ્ચિત્તત્કૃતમપિ કર્તા તેન સ લિપ્યતે ॥

અવશ્યં પાપદેશેન પ્રતિહૃન્યેત કારણમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્પાપકં કર્મ યથા કૃત્વા ન લિપ્યતે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યો નરોઽનપરાધી ચ સ્વાત્મપ્રાણસ્ય રક્ષણાત્ । શત્રુમુદ્યતશસ્ત્રં વા પૂર્વં તેન હતોપિ વા । પ્રતિહન્યાન્નરો હિંસ્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

ચોરાદધિકસન્ત્રસ્તસ્તત્પ્રતીકારચેષ્ટયા ।
યઃ પ્રજઘ્નન્નરો હન્યાન્ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

ગ્રામાર્થં ભર્તૃપિણ્ડાર્થં દીનાનુગ્રહકારણાત્ ।
વધબન્ધપરિક્લેશાન્કુર્વન્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

દુર્ભિક્ષે ચાત્મવૃત્ત્યર્થમેકાયતનગસ્તથા । અકાર્યં વાઽપ્યભક્ષ્યં વા કૃત્વા પપાન્ન લિપ્યતે

વિધિરેષ ગૃહસ્થાનાં પ્રાયેણૈવોપદિશ્યતે ।
અવાચ્યં વાઽપ્યકાર્યં વા દેશકાલવશેન તુ ॥

બુદ્ધિપૂર્વ નરઃ કુર્વસ્તત્પ્રયોજનમાત્રયા ।
કિઞ્ચિદ્વા લિપ્યતે પાપૈરથવા ન ચ લિપ્યતે ॥

એવં દેવિ વિજાનીહિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્પાનદોષાંશ્ચ પેયાપેયત્વકારણમ્ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તન્મે વદ મહેશ્વર ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ પાનોત્પત્તિં શુચિસ્મિતે ॥

પુરા સર્વેઽભવન્મર્ત્યા બુદ્ધિમન્તો નયાનુગાઃ ।
શુચયશ્ચ શુભાચારાઃ સર્વે ચોન્મનસઃ પ્રિયે ॥

એવમ્ભૂતે તદા લોકે પ્રેષ્યકૃન્ન પરસ્પરમ્ ।
પ્રેષ્યાબાવાન્મનુષ્યાણાં કર્મારમ્ભો નનાશ હ ॥

ઉભયોર્લોકયોર્નાશં દૃષ્ટ્વા કર્મક્ષયાત્પ્રભુઃ ।
યજ્ઞકર્મ કથં લોકે વર્તેતેતિ પિતામહઃ ॥

આજ્ઞાપયત્સુરાન્દેવિ મોહયસ્વેતિ માનુષાન્ । તમસઃ સારમુદ્ધૃત્ય પાનં બુદ્ધિપ્રણાશનમિ ।
ન્યપાતયન્મનુષ્યેષુ પાપદોષાવહં પ્રિયે ॥

તદાપ્રભૃતિ તત્પાનાન્મુમુહુર્માનવા ભુવિ ।
કાર્યાકાર્યમજાનન્તો વાચ્યાવાચ્યં ગુણાગુણમ્ ॥

કેચિદ્ધસન્તિ તત્પીત્વા પ્રવદન્તિ તથા પરે । નૃત્યન્તિ મુદિતાઃ કેચિદ્ગાયન્તિ શુભાશુભાન્ ।

કલિં તે કુર્વતેઽભીષ્ટં પ્રહરન્તિ પરસ્પરમ્ ।
ક્વચિદ્ધાવન્તિ સહસા પ્રસ્ખલન્તિ પતન્તિ ચ ॥

અયુક્તં બહુ ભાષન્તે યત્ર ક્વચન શોભને ।
નગ્ના વિક્ષિપ્ય ગાત્રાણિ નષ્ટજ્ઞાના ઇવાસતે ॥

એવં બહુવિધાન્ભાવાન્કુર્વન્તિ ભ્રાન્તચેતનાઃ ।
યે પિબન્તિ મહામોહં પાનં પાપયુતા નરાઃ ॥

ધૃતિં લજ્જાં ચ બુદ્ધિં ચ પાનં પીતં પ્રણાશયેત્ ।
તસ્માન્નરાઃ સમ્ભવન્તિ નિર્લજ્જા નિરપત્રપાઃ ॥

બુદ્ધિસત્વૈઃ પરિક્ષીણાસ્તેજોહીના મલાન્વિતાઃ ।
પીત્વાપીત્વા તૃષાયુક્તાઃ પાનપાઃ સમ્ભવન્તિ ચ ॥

પાનકામાઃ પાનકથાઃ પાનકાલાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
પાનાર્થં કર્મવશ્યાસ્તે સમ્ભવન્તિ નરાધમાઃ ॥

પાનકામાસ્તૃષાયોગાદ્બુદ્ધિસત્વપરિક્ષયાત્ ।
પાનદાનાં પ્રેષ્યકારાઃ પાનપાઃ સહસાઽભવન્ ॥

તદાપ્રભૃતિ વૈ લોકે દીનૈઃ પાનવશૈર્નરૈઃ ।
કારયન્તિ ચ કર્માણિ બુદ્ધિમન્તસ્તુ પાનપાઃ ॥

કારુત્વમથ દાસત્વં પ્રેષ્યતામેત્ય પાનપાઃ ।
સર્વકર્મકરાશ્ચાસન્પશુવદ્રજ્જુબન્ધિતાઃ ॥

પાનપસ્તુ સુરાં પીત્વા તદા બુદ્ધિપ્રણાશનાત્ । કાર્યાકાર્યસ્ય ચાજ્ઞાનાદ્યથેષ્ટકરણાત્સ્વયમ્ ।
વિદુષામવિધેયત્વાત્પાપમેવાભિપદ્યતે ॥

પરિભૂતો ભવેલ્લોકે મદ્યપો મિત્રભેદકઃ ।
સર્વકાલમશુદ્ધિં ચ સર્વભક્ષસ્તથા ભવેત્ ॥

વિનષ્ટો જ્ઞાતિવિદ્વદ્ભ્યઃ સતતં કલિભાવગઃ ।
પરુષં કટુકં ઘોરં વાક્યં વદતિ સર્વશઃ ॥

ગુરૂનતિવદેન્મત્તઃ પરદારાન્પ્રધર્ષયેત્ ।
સંવિદં કુરુતે શૌણ્ડેર્ન શૃણોતિ હિતં ક્વચિત્ ॥

એવં બહુવિધા દોષાઃ પાનપે સન્તિ શોભને । કેવલં નરકં યાન્તિ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ।
તસ્માત્તદ્વર્જિતં સદ્ભિઃ પાનમાત્મહિતૈષિભિઃ ॥

યદિ પાનં ન વર્જેરન્સન્તશ્ચારિત્રકારણાત્ ।
ભવેદેતજ્જગત્સર્વમમર્યાદં ચ નિષ્ક્રિયમ્ ॥

તસ્માદ્બુદ્ધેર્હિ રક્ષાર્થં સદ્ભિઃ પાનં વિવર્જિતમ્ ।
ઇતિ તે દુષ્કૃતં સર્વં કથિતં ત્રિવિધં પ્રિયે ॥