મહાભારત · અધ્યાય 13.230

ભગવંસ્તે કથં તત્ર દણ્ડ્યન્તે નરકેષુ વૈ ।
કતિ તે નરકા ઘોરાઃ કીદૃશાસ્તે મહેશ્વર ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ ભામિનિ તત્સર્વં પઞ્ચૈતે નરકાઃ સ્મૃતાઃ ।
ભૂમેરધસ્તાદ્વિહિતા ઘોરા દુષ્કૃતકર્મણામ્ ॥

પ્રથમં રૌરવં નામ શતયોજનમાયતમ્ ।
તાવત્પ્રમાણવિસ્તીર્ણં તામસં પાપપીડિતમ્ ॥

ભૃશં દુર્ગન્ધિ પરુષં ક્રિમિભિર્દારુણૈર્વૃતમ્ ।
અતિઘોરમનિર્દેશ્યં પ્રતિકૂલં તતસ્તતઃ ॥

તે ચિરં તત્ર તિષ્ઠન્તિ ન તત્ર શયનાસને ।
ક્રિમિભિર્ભક્ષ્યમાણાશ્ચ વિષ્ઠાગન્ધસમાયુતાઃ ॥

એવમ્પ્રમાણમુદ્વિગ્ના યાવત્તિષ્ઠન્તિ તત્ર તે ।
યાતનાભ્યો દશગુણં નરકે દુઃખમિષ્યતે ॥

તત્ર ચાત્યન્તિકં દુઃખમિષ્યતે ચ શુભેક્ષણે ક્રોશન્તશ્ચ રુદ્રન્તશ્ચ વેદનાસ્તત્રિ ભુઞ્જતે ॥

ભ્રમન્તિ દુઃખમોક્ષાર્થં જ્ઞાતા કશ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
દુઃખસ્યાન્તરમાત્રં તુ જ્ઞાનં વા ન ચ લભ્યતે ॥

મહારૌરવસઞ્જ્ઞં તુ દ્વિતીયં નરકં પ્રિયે ।
તસ્માદ્દ્વિગુણિતં વિદ્ધિ માને દુઃખે ચ રૌરવાત્ ॥

તૃતીયં નરકં તત્ર કણ્ટિકાવનસઞ્જ્ઞિતમ્ । તતો દ્વિગુણિતં તચ્ચ પૂર્વાભ્યાં દુઃખમાનયોઃ ।
મહાપાતકસંયુક્તા ઘોરાસ્તસ્મિન્વિશન્તિ હિ ॥

અગ્નિકુણ્ડમિતિ ખ્યાતં ચતુર્થં નરકં પ્રિયે ।
એતદ્દ્વિગુણિતં તસ્માદ્યથાનિષ્ટસુખં તથા ॥

તતો દુઃખં હિ સુમહદમાનુષમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ભુઞ્જતે તત્રતત્રૈવ દુઃખં દુષ્કૃતકારિણઃ ॥

તત્ર દુઃખમનિર્દેશ્યં વહદ્ધોરં યથા તથા । પઞ્ચેન્દ્રિયૈરસમ્બાધાત્પઞ્ચકષ્ટમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ભુઞ્જતે તત્રતત્રૈવ દુઃખં દુષ્કૃતકારિણઃ ॥

અમાનુષાર્હજં દુઃખં મહાભૂતૈશ્ચ ભુઞ્જતે ।
અતિઘોરં ચિરં કૃત્વા મહાભૂતાનિ યાન્તિ તમ્ ॥

પઞ્ચ્ કષ્ટેન હિ સમં નાસ્તિ દુઃખં તથા પરમ્ ।
દુઃખસ્થાનમિતિ પ્રાહુઃ પઞ્ચકષ્ટમિતિ પ્રિયે ॥

એવં ત્વેતેષુ તિષ્ઠન્તિ પ્રાણિનોઃ દુઃખભાગિનઃ ।
અન્યે ચ નરકાઃ સન્તિ અવીચિપ્રમુખાઃ પ્રિયે ॥

ક્રોશન્તશ્ચ રુદન્તશ્ચ વેદનર્તા ભૃશાતુરાઃ ।
કેચિદ્ભમન્તશ્ચેષ્ટન્તે કેચિદ્ધાવન્તિ ચાતુરાઃ ॥

આધાવન્તો નિવાર્યન્તે શૂલહસ્તૈર્યતસ્તતઃ ।
રુજાર્દિતાસ્તૃષાયુક્તાઃ પ્રાણિનઃ પાપકારિણઃ ॥

યાવત્પૂર્વકૃતં તાવન્ન મુચ્યન્તે કથઞ્ચન ।
ક્રિમિભિર્ભક્ષ્યમાણાશ્ચ વેદનાર્તાસ્તૃષાન્વિતાઃ ॥

સંસ્મરન્તઃ સ્વકં પાપં કૃતમાત્માપરાધજમ્ । શોચન્તસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ યાવત્પાપક્ષયં પ્રિયે ।
એવં ભુક્ત્વા તુ નરકં મુચ્યન્તે પાપસન્ક્ષયાત્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્કતિકાલં તે તિષ્ઠન્તિ નરકેષુ વૈ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શતવર્ષસહસ્રાણામાદિં કૃત્વા હિ જન્તવઃ ।

તિષ્ઠન્તિ નરકાવાસાઃ પ્રલયાન્તમિતિ સ્થિતિઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવંસ્તેષુ કે તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ વદ પ્રભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

રૌરવે શતસાહસ્રં વર્ષાણામિતિ સંસ્થિતિઃ ।

માનુષઘ્નાઃ કૃતઘ્નાશ્ચ તથૈવાનૃતવાદિનઃ ॥

દ્વિતીયે દ્વિગુણં કાલં પચ્યન્તે તાદૃશા નરાઃ ।
મહાપાતકયુક્તાસ્તુ તૃતીયે દુઃખમાપ્નુયુઃ ॥

એતાવન્માનુષસહં પરમન્યેષુ લક્ષ્યતે ॥

યક્ષા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ કાદ્રવેયાશ્ચ કિન્નરાઃ । ગન્ધર્વભૂતસઙ્ઘાશ્ચ તેષાં પાપયુતા ભૃશમ્ ।
ચતુર્થે પરિપચ્યન્તે તાદૃશા નરકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ચતુર્થે પરિતપ્યન્તે યાવદ્યુગવિપર્યયઃ ।

સહન્તસ્તાદૃશં ઘોરં પઞ્ચકષ્ટે તુ યાદૃશમ્ ।
તત્રાસ્ય ચિરદુઃખસ્ય હ્યધોન્યાન્વિદ્ધિ માનુષાન્ ॥

એવં તે નરકાન્ભુક્ત્વા તત્ર ક્ષપિતકલ્મષાઃ ।
નરકેભ્યો વિમુક્તાશ્ચ જાયન્તે કૃમિજાતિષુ ॥

ઉદ્ભેદજેષુ વા કેચિદત્રાપિ ક્ષીણકલ્મષાઃ । પુનરેવ પ્રજાયન્તે મૃગપક્ષિષુ શોભને ।
મૃગપક્ષિષુ તદ્ભુક્ત્વા લભન્તે માનુષં પદમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

નાનાજાતિષુ કેનૈવ જાયન્તે પાપકારિણઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વમિચ્છસિ શોભને ।
સર્વદાઽત્મા કર્મવશો નાનાજાતિષુ જાયતે ॥

યશ્ચ માંસપ્રિયો નિત્યં કાકગૃધ્નાન્સ સંસ્પૃશેત્ ।
સુરાપઃ સતતં મર્ત્યઃ સૂકરત્વં વ્રજેદ્ભુવમ્ ॥

અભક્ષ્યભક્ષણો મર્ત્યઃ કાકજાતિષુ જાયતે ।
આત્મઘ્નો યો નરઃ કોપાત્પ્રેતજાતિસુ તિષ્ઠતિ ॥

પૈશુન્યાત્પરિવાદાચ્ચ કુક્કુટત્વમવાપ્નુયાત્ ।
નાસ્તિકશ્ચૈવ યો મૂર્ખો મૃગજાતિં સ ગચ્છતિ ॥

હિંસાવિહારસ્તુ નરઃ ક્રિમિકીટેષુ જાયતે ।
અતિમાનયુતો નિત્યં પ્રેત્ય ગર્દભતાં વ્રજેત્ ॥

અગમ્યાગમનાચ્ચૈવ પરદારનિષેવણાત્ ।
મૂષિકત્વં વ્રજેન્મર્ત્યો નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥

કૃતઘ્નો મિત્રઘાતી ચ સૃગાલવૃકજાતિષુ ।
કૃતઘ્નઃ પુત્રઘાતી ચ સ્થાવરેષ્વથ તિષ્ઠતિ ॥

એવમાદ્યશુભં કૃત્વા નરા નિરયગામિનઃ ।
તાંસ્તાન્ભાવાન્પ્રપદ્યન્તે સ્વકૃતસ્યૈવ કારણાત્ ॥

એવઞ્જાતિષુ નિર્દેશ્યાઃ પ્રાણિનઃ પાપકારિણઃ ।
કથઞ્ચિત્પુનરુત્પદ્યિ લભન્તે માનુષં પદમ્ ॥

બહુશશ્ચાગ્નિસઙ્ક્રાન્તં લોહં શુચિમયં તથા । બહુદુઃખાભિસન્તપ્તસ્તથાઽત્મા શોધ્યતે બલાત્ ।
તસ્માત્સુદુર્લભં ચેતિ વિદ્ધિ જન્મસુ માનુષમ્ ॥