મહાભારત · અધ્યાય 13.225

ભગવન્ભગનેત્રઘ્ન માનુષાણાં વિચેષ્ટિતમ્ ।
સર્વમાત્મકૃતં ચેતિ શ્રુતં મે ભગવન્મતમ્ ॥

લોકે ગ્રહકૃતં સર્વં મત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ । તદેવ ગ્રહનક્ષત્રં પ્રાયશઃ પર્યુપાસતે ।
એષ મે સંશયો દેવ તં મે ત્વં છેત્તુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાને સંશયિતં દેવિ શૃણુ તત્વવિનિશ્ચયમ્ ॥

નક્ષત્રાણિ ગ્રહાશ્ચૈવ શુભાશુભનિવેદકાઃ ।
માનવાનાં મહાભાગે ન તુ કર્મકરાઃ સ્વયમ્ ॥

પ્રજાનાં તુ હિતાર્થાય શુભાશુભવિધિં પ્રતિ ।
અનાગતમતિક્રાન્તં જ્યોતિશ્ચક્રેણ બોધ્યતે ॥

કિન્તુ તત્ર શુભં કર્મ સુગ્રહૈસ્તુ નિવેદ્યતે ।
દુષ્કૃતસ્યાશુભૈરેવ સમાવાયો ભવેદિતિ ॥

તસ્માત્તુ ગ્રહવૈષમ્યે વિષમં કુરુતે જનઃ ।
ગ્રહસામ્યે શુભં કુર્યાજ્જ્ઞાત્વાઽત્માનં તથા કૃતમ્ ॥

કેવલં ગ્રહનક્ષત્રં ન કરોતિ શુભાશુભમ્ ।
સર્વમાત્મકૃતં કર્મ લોકવાદો ગ્રહા ઇતિ ॥

પૃથગ્ગ્રહાઃ પૃથક્કર્તા કર્તા સ્વં ભુઞ્જતે ફલમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં વિશઙ્કાં જહિ શોભને ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્વિવિધં કર્મ કૃત્વા જન્તુઃ શુભાશુભમ્ । કિં તયોઃ પૂર્વકતરં ભુઙ્ક્તે જન્માન્તરે પુનઃ ।
એષ મે સંશયો દેવ તં મે ત્વં છેત્તુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્થાને સંશયિતં દેવિ તત્તે વક્ષ્યામિ તત્વતઃ ॥ અશુભં પૂર્વમિત્યાહુરપરે શુભમિત્યપિ ।

મિથ્યા તદુભયં પ્રોક્તં કેવલં તદ્બ્રવીમિ તે ॥

માનુષે તુ પદે કર્મ યુગપદ્ભુજ્યતે સદા ।
યથાકૃતં યથાયોગમુભયં ભુજ્યતે ક્રમાત્ ॥

ભુઞ્જાનાશ્ચાપિ દૃશ્યન્તે ક્રમશો ભુવિ માનવાઃ ।
ઋદ્ધિં હાનિં સુખં દુઃખં તત્સર્વમુભયં ભયમ્ ॥

દુઃખાન્યનુભવન્ત્યાઢ્યા દરિદ્રાશ્ચ સુખાનિ ચ ।
યૌગપદ્યાદ્ધિ ભુઞ્જાના દૃશ્યન્તે લોકસાક્ષિકમ્ ॥

નરકે સ્વર્ગલોકે ચ ન તથા સંસ્થિતિઃ પ્રિયે ।
નિત્યં દુઃખં હિ નરકે સ્વર્ગે નિત્યં સુખં તથા ॥

શુભાશુભાનામાધિક્યં કર્મણાં તત્ર સેવ્યતે ।
નિરન્તરં સુખં દુઃખં સ્વર્ગે ચ નરકે ભવેત્ ॥

તત્રાપિ સુમહદ્ભુક્ત્વા પૂર્વમલ્પં પુનઃ શુભે ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્પ્રાણિનો લોકે મ્રિયન્તે કેન હેતુના ।
જાતાજાતા ન તિષ્ઠન્તિ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સત્યં સમાહિતા ।
આત્મા કર્મક્ષયાદ્દેહં યથા મુઞ્ચતિ તચ્છૃણુ ॥

શરીરાત્મસમાહારો જન્તુરિત્યભિધીયતે ।
તત્રાત્માનં નિત્યમાહુરનિત્યં ક્ષેત્રિમુચ્યતે ॥

એવં કાલેન સઙ્ક્રાન્તં શરીરં જર્ઝરીકૃતમ્ ।
અકર્મયોગ્યં સંશીર્ણં ત્યક્ત્વા દેહી તતો વ્રજેત્ ॥

નિત્યસ્યાનિત્યસન્ત્યાગાલ્લોકે તન્મરણં વિદુઃ ।
કાલં નાતિક્રમેરન્હિ સદેવાસુરમાનવાઃ ॥

યથાઽકાશે ન તિષ્ઠેત દ્રવ્યં કિઞ્ચિદચેતનમ્ ।
તથા ધાવતિ કાલોઽયં ક્ષણં કિઞ્ચિન્ન તિષ્ઠતિ ॥

સ પુનર્જાયતેઽન્યત્ર શરીરં નવમાવિશન્ ।
એવંલોકગતિર્નિત્યમાદિપ્રભૃતિ વર્તતે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્પ્રાણિનો બાલા દૃશ્યન્તે મરણં ગતાઃ ।
અતિવૃદ્ધાશ્ચ જીવન્તો દૃશ્યન્તે ચિરજીવિનઃ ॥

કેવલં કાલમરણં ન પ્રમાણં મહેશ્વર ।
તસ્માન્મે સંશય બ્રૂહિ પ્રાણિનાં જીવકારણમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ તત્કારણં દેવિ નિર્ણયસ્ત્વેક એવ સઃ ।
જીર્ણત્વમાત્રં કુરુતે કાલો દેહં ન પાતયેત્ ॥

જીર્ણે કર્મણિ સન્ઘાતઃ સ્વયમેવ વિશીર્યતે ।
પૂર્વકર્મપ્રમાણેન જીવિતં મૃત્યુરેવ વા ॥

યાવત્પૂર્વકૃતં કર્મ તાવજ્જીવતિ માનવઃ ।
તત્ર કર્મવશાદ્બાલા મ્રિયન્તે કાલસન્ક્ષયાત્ ॥

ચિરં જીવન્તિ વૃદ્ધાશ્ચ તથા કર્મપ્રમાણતઃ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ નિર્વિશઙ્કા ભવ પ્રિયે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્કેન વૃત્તેન ભવન્તિ ચિરજીવિનઃ ।
અલ્પાયુષો નરાઃ કેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ તત્સર્વમખિલં ગુહ્યં પથ્યતરં નૃણામ્ ।
યેન વૃત્તેન સમ્પન્ના ભવન્તિ ચિરજીવિનઃ ॥

અહિંસા સત્યવચનમક્રોધઃ ક્ષીન્તિરાર્જવમ્ ।
ગુરૂણાં નિત્યશુશ્રૂષા વૃદ્ધાનામપિ પૂજનમ્ ॥

શૌચાદકાર્યસન્ત્યાગાત્સદા પથ્યસ્ય ભોજનમ્ ।
એવમાદિગુણં વૃત્તં નરાણાં દીર્ઘજીવિનામ્ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ રસાયનનિષેવણાત્ । ઉદગ્રસત્ત્વા બલિનો ભવન્તિ ચિરજીવિનઃ ।
સ્વર્ગે વા માનુષે વાઽપિ ચિરં તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ

અપરે પાપકર્માણઃ પ્રાયશોઽનૃતવાદિનઃ ।
હિંસાપ્રિયા ગુરુદ્વિષ્ટા નિષ્ક્રિયાઃ શૌચવર્જિતાઃ ॥

નાસ્તિકા ઘોરકર્માણઃ સતતં માંસપાનપાઃ ।
પાપાચારા ગુરુદ્વિષ્ટાઃ કોપનાઃ કલહપ્રિયાઃ ॥

એવમેવાશુભાચારાસ્તિષ્ઠન્તિ નરકે ચિરમ્ । તિર્યગ્યોનૌ તથાઽત્યન્તમલ્પાસ્તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
તસ્માદલ્પાયુષો મર્ત્યાસ્તાદૃશાઃ સમ્ભવન્તિ તે ॥

અગમ્યદેશગમનાદપથ્યાનાં ચ ભોજનાત્ ।
આયુઃક્ષયો ભવેન્નૄણામાયુઃક્ષયકરા હિ તે ॥

ભવન્ત્યલ્પાયુષસ્તૈસ્તૈરન્યથા ચિરજીવિનઃ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥