મહાભારત · અધ્યાય 13.226

દેવદેવ મહાદેવ શ્રુતં મે ભગવન્નિદમ્ ।
આત્મનો જાતિસમ્બન્ધં બ્રૂહિ સ્ત્રીપુરુષાન્તરમ્ ॥

સ્ત્રીપ્રાણાઃ પુરુષપ્રાણા એકતઃ પૃથગેવ વા ।
એષ મે સંશયો દેવ તં મે છેત્તું ત્વમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સર્વં સમાહિતા ।
સ્ત્રીત્વં પુંસ્ત્વમિતિ પ્રાણે સ્થિતિર્નાસ્તિ શુભેક્ષણે ॥

નિર્વિકારઃ સદૈવાત્મા સ્ત્રીત્વં પુંસ્ત્વં ન ચાત્મનિ ।
કર્મપ્રકારેણ તથા જાત્યાં જાત્યાં પ્રજાયતે ॥

કૃત્વા કર્મ પુમાન્સ્ત્રી વા સ્ત્રી પુમાનપિ જાયતે ।
સ્ત્રીભાવં યત્પુમાન્કૃત્વા કર્મણા પ્રમદા ભવેત્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સર્વલોકેશ કર્માત્મા ન કરોતિ ચેત્ ।
કોઽન્યઃ કર્મકરો દેહે તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ ભામિનિ કર્તારમાત્મા હિ ન ચ કર્મકૃત્ ।
પ્રકૃત્યા ગુણયુક્તેન ક્રિયતે કર્મ નિત્યશઃ ॥

શરીરં પ્રાણિનાં લોકે યથા પિત્તકફાનિલૈઃ ।
વ્યાપ્તમેભિસ્ત્રિભિર્દોષૈસ્તથા વ્યાપ્તં ત્રિભિર્ગુણૈઃ ॥

સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્ત્વેતે શરીરિણઃ ।
પ્રકાશાત્મકમેતેષાં સત્વં સતતમિષ્યતે ॥

રજો દુઃખત્મકં તત્ર તમો મોહાત્મકં સ્મૃતમ્ ।
ત્રિભિરેતૈર્ગુણૈર્યુક્તં લોકે કર્મ પ્રવર્તતે ॥

સત્યં પ્રાણિદયા શૌચં શ્રેયઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા દમઃ ।
એવમાદિ તથાઽન્યશ્ચ કર્મ સાત્વિકમુચ્યતે ॥

દાક્ષ્યં કર્મપરત્વં ચ લોભો મોહો વિધિં પ્રતિ । કલત્રસઙ્ગો માધુર્યં નિત્યમૈશ્વર્યલુબ્ધતા ।
રજસશ્ચોદ્ભવં ચૈતત્કર્મ નાનાવિધં સદા ॥

અનૃતં ચૈવ પારુષ્યં ધૃતિર્વિદ્વેષિતા ભૃશમ્ । હિંસાઽસત્યં ચ નાસ્તિક્યં નિદ્રાલસ્યભયાનિ ચ ।
તમસશ્ચોદ્ભવં ચૈતત્કર્મ પાપયુતં તથા ॥

તસ્માદ્ગુણમયઃ સર્વઃ કાર્યારમ્ભઃ શુભાશુભઃ ।
તસ્માદાત્માનમવ્યગ્રં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્ ॥

સાત્વિકાઃ પુણ્યલોકેષુ રાજસા માનુષે પદે ।
તિર્યગ્યોનૌ ચ નરકે તિષ્ઠેયુસ્તામસા નરાઃ ॥
ઉમોવાચ ।

કિમર્થમાત્મા ભિન્નેઽસ્મિન્દેહે શસ્ત્રેણ વા હતે ।
સ્વયં પ્રયાસ્યતિ તદા તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રક્ષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ ।
એતન્નિર્ણાયકૈશ્ચાપિ મુહ્યન્તે સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ ॥

કર્મક્ષયે તુ સમ્પ્રાપ્તે પ્રાણિનાં જન્મધારિણામ્ ।
ઉપદ્રવો ભવેદ્દેહે યેન કેનાપિ હેતુના ॥

તન્નિમિત્તં શરીરી તુ શરીરં પ્રાપ્ય સન્ક્ષયમ્ ।
અપયાતિ પરિત્યજ્ય તતઃ કર્મવશેન સઃ ॥

દેહક્ષયેપિ નૈવાત્મા વેદનાભિર્ન ચાલ્યતે ।
તિષ્ઠેત્કર્મફલં યાવદ્વ્રજેત્કર્મક્ષયે પુનઃ ॥

આદિપ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્નેવમાત્મગતિઃ સ્મૃતા ।
એતત્તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥