મહાભારત · અધ્યાય 13.218

ભગવન્દેવદેવેશ ત્ર્યક્ષ ભો વૃષભધ્વજ ।
માનુષાસ્ત્રિવિધા દેવ દૃશ્યન્તે સતતં વિભો ॥

આસીના એવ ભુઞ્જન્તે સ્થાનૈશ્વર્યપરિગ્રહૈઃ ।
અપરે યત્નપૂર્વં તુ લભન્તે ભોગસઙ્ગ્રહમ્ ॥

અપરે યતમાનાશ્ચ ન લભન્તે તુ કિઞ્ચન ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામાઽસિ ભામિનિ ॥

યે લોકે માનુષા દેવિ દાનધર્મપરાયણાઃ ।
પાત્રાણિ વિધિવજ્જ્ઞાત્વા દૂરતોપ્યનુમાનતઃ ॥

અભિગમ્ય સ્વયં તત્ર ગ્રાહયન્તિ પ્રસાદ્ય ચ ।
દાનાદિ ચેઙ્ગિતૈરેવ તૈરવિજ્ઞાતમેવ વા ॥

પુનર્જન્મનિ તે દેવિ તાદૃશાઃ શોભના નરાઃ ।
અયત્નતસ્તુ તાન્યેવ ફલાનિ પ્રાપ્નુવન્ત્યુત ॥

આસીના એવ ભુઞ્જન્તે ભોગાન્સુકૃતભોગિનઃ ॥

અપરે યે ચ દાનાનિ દદત્યેવ પ્રયાચિતાઃ ।
યદાયદાઽર્થિને દત્ત્વા પુનર્દાનં ચ યાચિતાઃ ॥

તાવત્કાલં તતો દેવિ પુનર્જન્મનિ તે નરાઃ ।
યત્નતઃ શ્રમસંયુક્તાઃ પુનસ્તાન્પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ॥

યાચિતા અપિ કેચિત્તુ અદત્ત્વૈવ કથઞ્ચન ।
અભ્યસૂયાપરા મર્ત્યા લોભોપહતચેતસઃ ॥

તે પુનર્જન્મનિ શુભે યતન્તો બહુધા નરાઃ ।
ન પ્રાપ્નુવન્તિ મનુજા માર્ગન્તસ્તેઽપિ કિઞ્ચન ॥

નાનુપ્તં રોહતે સસ્યં તદ્વદ્દાનફલં વિદુઃ ।
યદ્યદ્દદાતિ પુરુષસ્તત્તત્પ્રાપ્નોતિ કેવલમ્ ॥

ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્ભગનેત્રઘ્ન કેચિદ્વાર્ધકસંયુતાઃ ।
અભોગયોગ્યકાલે તુ ભોગાંશ્ચૈવ ધનાનિ ચ ॥

લભન્તે સ્થવિરા ભૂતા ભોગૈશ્વર્યં યતસ્તતઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ॥

ધર્મકાર્યં ચિરં કાલં વિસ્મૃત્ય ધનસંયુતાઃ ।
પ્રાણાન્તકાલે સમ્પ્રાપ્તે વ્યાધિભિશ્ચ નિપીડિતાઃ ॥

આરભન્તે પુનર્ધર્મં દાતું દાનાનિ વા નરાઃ ।
તે પુનર્જન્મનિ શુભે ભૂત્વા દુઃખપરિપ્લુતાઃ ॥

અતીતયૌવને કાલે સ્થવિરત્વમુપાગતાઃ ।
લભન્તે પૂર્વદત્તાનાં ફલાનિ શુભલક્ષણે ॥

એતત્કર્મફલં દેવિ કાલયોગાદ્ભવત્યુત ॥
ઉમોવાચ ।

ભોગયુક્તા મહાદેવ કેચિદ્વ્યાધિપરિપ્લુતાઃ ।
અસમર્થાશ્ચ તાન્ભોક્તં ભવન્તિ કિમુ કારણમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

વ્યાધિયોગપરિક્લિષ્ટા યે નિરાશાઃ સ્વજવિતે ।
આરભન્તે તદા કર્તું દાનાનિ શુભલક્ષણમ્ ॥

તે પુનર્જન્મનિ શુભે પ્રાપ્ય તાનિ ફલાન્યુત ।
અસમર્થાશ્ચ તાન્ભોક્તું વ્યાધિતાસ્તે ભવન્ત્યુત ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ માનુષેષ્વેવ કેચન । રૂપયુક્તાઃ પ્રદૃશ્યન્તે શુભાઙ્ગા પ્રિયદર્શનાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ લજ્જાયુક્તાઃ પ્રિયંવદાઃ ।
શક્તાઃ સુમધુરા નિત્યં ભૂત્વા ચૈવ સ્વભાવતઃ ॥

અમાંસભોજિનશ્ચૈવ સદા પ્રાણિદયાયુતાઃ । પ્રતિકર્મપ્રદા વાઽપિ વસ્ત્રદા ધર્મકારણાત્ ।
ભૂમિશુદ્ધિકરા વાઽપિ કારણાદગ્નિપૂજકાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ તે નરાઃ ।
રૂપેણ સ્પૃહણીયાસ્તુ ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ ॥
ઉમોવાચ ।

વિરૂપાશ્ચ પ્રદૃશ્યન્તે માનુષેષ્વેવ કેચન ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ ॥

રૂપયોગાત્પુરા મર્ત્યા દર્પાહન્કારસંયુતાઃ ।
વિરૂપહાસકાસ્ચૈવ સ્તુતિનિન્દાદિભિર્ભૃશમ્ ॥

પરોપતાપનાશ્ચૈવ માંસાદાશ્ચ તથૈવ ચ ।
અભ્યસૂયાપરાશ્ચૈવ અશુદ્ધાશ્ચ તથા નરાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારા યમલોકે સુદણ્ડિતાઃ । કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ય માનુષ્યં તત્ર તે રૂપવર્જિતાઃ ।
વિરૂપાઃ સમ્ભવન્ત્યેવ નાસ્તિ તત્ર વિચારણા ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ કેચિત્સૌભાગ્યસંયુતાઃ । રૂપભોગ્યવિહીનાશ્ચ દૃશ્યન્તે પ્રમદાપ્રિયાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ સૌમ્યશીલાઃ પ્રિયંવદાઃ ।
સ્વદારૈરેવ સન્તુષ્ટા દારેષુ સમવૃત્તયઃ ॥

દાક્ષિણ્યેનૈવ વર્તન્તે પ્રમદાસ્વપ્રિયાસ્વપિ । ન તુ પ્રત્યાદિશન્ત્યેવ સ્ત્રીદોષાન્ગુણસંશ્રિતાન્ ।

અન્નપાનીયદાઃ કાલે નૃણાં સ્વાદુપ્રદાશ્ચ યે ।
સ્વદારવર્તિનશ્ચૈવ ધૃતિમન્તો નિરત્યયાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને । માનુષાસ્તે ભવન્ત્યેવ સતતં સુભગા ભૃશમ્ ।
અર્થાદૃતેઽપિ તે દેવિ ભવન્તિ પ્રમદાપ્રિયાઃ ॥
ઉમોવાચ ।

દુર્ભગાઃ સમ્પ્રદૃશ્યન્તે આઢ્યા ભોગયુતા અપિ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સર્વં સમાહિતા ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ સ્વદારેષ્વનપેક્ષયા ।
યથેષ્ટવૃત્તયશ્ચૈવ નિર્લજ્જા વીતસમ્ભ્રમાઃ ॥

પરેષાં વિપ્રિયકરા વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ ।
નિરાશ્રયા નિરાનન્દાઃ સ્ત્રીણાં હૃદયકોપનાઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારાઃ પનર્જન્મનિ તે નરાઃ । દુર્ભગાસ્તુ ભવન્ત્યેવ સ્ત્રીણાં હૃદયવિપ્રિયાઃ ।

નાસ્તિ તેષાં રતિસુખં સ્વદારેષ્વપિ કિઞ્ચન ॥