મહાભારત · અધ્યાય 13.219

ભગવન્દેવદેવેશ માનુષેષ્વેવ કેચન ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્ના બુદ્ધિમન્તો વિચક્ષણાઃ ॥

દુર્ગતાસ્તુ પ્રદૃશ્યન્તે યતમાના યથાવિધિ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ શ્રુતવન્તોપિ કેવલમ્ ।
નિરા**** નિરન્નાદ્યા ભૃશમાત્મપરાયણાઃ ॥

તે પુનર્જન્મનિ શુભે જ્ઞાનબુદ્ધિયુતા અપિ ।
નિષ્કિઞ્ચના ભવન્ત્યેવ અનુપ્તં હિ ન રોહતિ ॥
ઉમોવાચ ।

મૂર્ખા લોકે પ્રદૃશ્યન્તે વૃથા મૂઢા વિચેતસઃ । જ્ઞાનવિજ્ઞાનરહિતાઃ સમૃદ્ધાશ્ચ સમન્તતઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ બાલિશા અપિ સર્વતઃ ।
સમાચરન્તિ દાનાનિ દીનાનુગ્રહકારણાત્ ॥

અબુદ્ધિપૂર્વં વા દાનં દદત્યેવ યતસ્તતઃ ।
તે પુનર્જન્મનિ શુભે પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ તત્તથા ॥

પણ્ડિતોઽપણ્ડિતો વાઽપિ ભુઙ્ક્તે દાનફલં નરઃ ।
બુદ્ધ્યાઽનપેક્ષિતં દાનં સર્વથા તત્ફલત્યુત ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ માનુષેષ્વેવ કેચન । મેધાવિનઃ શ્રુતધરા ભવન્તિ વિશદાક્ષરાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ ગુરુશુશ્રૂષકા ભૃશમ્ ।
જ્ઞાનાર્થં તે તુ સઙ્ગૃહ્ય તીર્થતો વિધિપૂર્વકમ્ ॥

વિધિનૈવ પરાંશ્ચૈવ ગ્રાહયન્તિ ચ નાન્યથા । અશ્લાઘમાના જ્ઞાનેન પ્રશાન્તા યતવાચકાઃ ।
વિદ્યાસ્થાનાનિ યે લોકે સ્થાપયન્તિ ચ યત્નતઃ ॥

તાદૃશ મરણં પ્રાપ્તાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
મેધાવિનઃ શ્રુતધરા ભવન્તિ વિશદાક્ષરાઃ ॥
ઉમોવાચ ।

અપરે માનુષા દેવ યતન્તોપિ યતસ્તતઃ । બહિષ્કૃતાઃ પ્રદૃશ્યન્તે શ્રુતવિજ્ઞાનબુદ્ધિતઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ જ્ઞાનદર્પસમન્વિતાઃ ।
શ્લાઘમાનાશ્ચ તત્પ્રાપ્ય જ્ઞાનાહઙ્કારમોહિતાઃ ॥

વદન્તિ યે પરાન્નિત્યં જ્ઞાનાધિક્યેન દર્પિતાઃ ।
જ્ઞાનાદસૂયાં કુર્વન્તિ ન સહન્તે ચ ચાપરાન્ ॥

તાદૃશા મરણં પ્રાપ્તાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને । માનુષ્યં સુચિરાત્પ્રાપ્ય તત્ર બોધવિવર્જિતાઃ ।
ભવન્તિ સતતં દેવિ યતન્તો હીનમેધસઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્માનુષાઃ કેચિત્સર્વકલ્યાણસંયુતાઃ ।
પુત્રૈર્દારૈર્ગુણયુતૈર્દાસીદાસપરિચ્છદૈઃ ॥

પરમં બુદ્ધિસંયુક્તાઃ સ્થાનૈશ્વર્યપરિગ્રહૈઃ ।
વ્યાધિહીના નબાધાશ્ચ રૂપારોગ્યબલૈર્યુતાઃ ॥

ધનધાન્યેન સમ્પન્નાઃ પ્રાસાદૈર્યાનવાહનૈઃ ।
સર્વોપભોગસંયુક્તા નાનાચિત્રૈર્મનોહરૈઃ ॥

જ્ઞાતિભિઃ સહ મોદન્તે અવિઘ્નં તુ દિનેદિને ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સર્વં સમાહિતા ॥

યે પુરા મનુજા દેવિ આઢ્યા વા ઇતરેઽપિ વા ।
શ્રુતવૃત્તસમાયુક્તા દાનકામાઃ શ્રુતપ્રિયાઃ ॥

પરેઙ્ગિતપરા નિત્યં દાતવ્યમિતિ નિશ્ચિતાઃ ।
સત્યસન્ધાઃ ક્ષમાશીલા લોભમોહવિવર્જિતાઃ ॥

દાતારઃ પાત્રતો દાનં વ્રતૈર્નિયમસંયુતાઃ । સ્વદુઃખમિવ સંસ્મૃત્ય પરદુઃખવિવર્જિતાઃ ।
સૌમ્યશીલાઃ શુભાચારા દેવબ્રાહ્મણપૂજકાઃ ॥

એવંશીલસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
દિવિ વા ભુવિ વા દેવિ જાયન્તે કર્મભોગિનઃ ॥

માનુષેષ્વપિ યે જાતાસ્તાદૃશાઃ સમ્ભવન્તિ તે ।
યાદૃશાસ્તુ તથા પ્રોક્તાઃ સર્વે કલ્યાણસંયુતાઃ ॥

રૂપં દ્રવ્યં બલં ચાયુર્ભોગૈશ્વર્યં બલં શ્રુતમ્ । ઇત્યેતત્સર્વસાદ્ગુણ્યં દાનાદ્ભવતિ નાન્યથા ।
તપોદાનમયં સર્વમિતિ વિદ્ધિ શુભાનને ॥
ઉમોવાચ ।

અથ કેચિત્પ્રદૃશ્યન્તે માનુષેષ્વેવ માનુષાઃ ।
દુર્ગતાઃ ક્લેશભૂયિષ્ઠા દાનભોગવિવર્જિતાઃ ॥

ભયૈસ્ત્રિભિઃ સમાજુષ્ટા વ્યાધિક્ષુદ્ભયસંયુતાઃ । દુષ્કલત્રાભિભૂતાશ્ચ સતતં વિઘ્નદર્શકાઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

યે પુરા મનુજા દેવિ આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ।
ક્રોધલોભસમાયુક્તા નિરન્નાદ્યાશ્ચ નિષ્ક્રિયાઃ ॥

નાસ્તિકાશ્ચૈવ ધૂર્તાશ્ચ મૂર્ખાશ્ચાત્મપરાયણાઃ ।
પરોપતાપિનો દેવિ પ્રાયશઃ પ્રાણિનિર્દયાઃ ॥

એવંયુક્તસમાચારાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ય માનુષ્યં તત્ર તે દુઃખપીડિતાઃ ॥

સર્વતઃ સમ્ભવન્ત્યેવ પૂર્વમાત્મપ્રમાદતઃ ।
યથા તે પૂર્વકથિતાસ્તથા તે સમ્ભવન્ત્યુત ॥

શુભાશુભં કૃતં કર્મ સુખદુઃખફલોદયમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥