મહાભારત · અધ્યાય 13.210

ભગવન્દેવદેવેશ તેષાં કર્મફલં પ્રભો ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં દેવ પ્રસાદાત્તે વરપ્રદ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

વાનપ્રસ્થગતં સર્વં ફલપાકં શૃણુ પ્રિયે ॥

અગ્નિયોગં વ્રજન્ગ્રીષ્મે તતો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
રુદ્રલોકેઽભિજાયેત વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

ઉપવાસવ્રતં કુર્વન્વર્ષાકાલે દૃઢવ્રતઃ ।
સોમલોકેઽભિજાયેત નરો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ॥

કાષ્ઠવન્મૌનમાસ્થાય નરો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
મરુતાં લોકમાસ્થાય તત્ર ભોગૈશ્ચ યુજ્યતે ॥

કુશશર્કરસંયુક્તે સ્થણ્ડિલે સંવિશન્મુનિઃ ।
યક્ષલોકેઽભિજાયેત સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ॥

વર્ષાણાં ભોગસંયુક્તો નરો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ । વીરાસનગતો યસ્તુ કણ્ટકાફલકાશ્રિતઃ ।
ગન્ધર્વેષ્વભિજાયેત નરો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ॥

વીરસ્થાયી ચોર્ધ્વબાહુર્નરો દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
દેવલોકેઽભિજાયેત દિવ્યભોગસમન્વિતઃ ॥

પાદાઙ્ગુષ્ઠેન યસ્તિષ્ઠેદૂર્ધ્વબાહુર્જિતેન્દ્રિયઃ । ઇન્દ્રલોકેઽભિજાયેત સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।

આહારનિયમં કૃત્વા મુનિર્દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
નાગલોકેઽભિજાયેત સંવત્સરગણાન્બહૂન્ ॥

એવં દૃઢવ્રતા દેવિ વાનપ્રસ્થાશ્ચ કર્મભિઃ ।
સ્થાનેષુ તત્ર તિષ્ઠન્તિ તત્તદ્ભોગસમન્વિતાઃ ॥

તેભ્યો ભ્રષ્ટાઃ પુનર્દેવિ જાયન્તે નૃષુ ભોગિનઃ ।
વર્ણોત્તમકુલેષ્વેવ ધનધાન્યસમન્વિતાઃ ॥

એતત્તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

એષાં યથા વરાણાં તુ ધર્મમિચ્છામિ માનદ ।
કૃપયા પરયાઽવિષ્ટસ્તન્મે બ્રૂહિ મહેશ્વર ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ધર્મં યથા વરાણાં ત્વં શૃણુ ભામિનિ તત્પરા ॥

વ્રતોપવાસશુદ્ધાઙ્ગાસ્તીર્થસ્નાનપરાયણાઃ ।
ધૃતિમન્તઃક ક્ષમાયુક્તાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥

પક્ષમાસોપવાસૈશ્ચ કર્શિતા ધર્મદર્શિનઃ ।
વર્ષૈઃ શીતાતપૈશ્ચૈવ કુર્વન્તઃ પરમં તપઃ ॥

કાલયોગેન ગચ્છન્તિ શક્રલોકં શુચિસ્મિતે ।
તત્ર તે ભોગસંયુક્તા દિવ્યગન્ધસમન્વિતાઃ ॥

દિવ્યભૂષણસંયુક્તા વિમાનવરસંયુતાઃ । વિચરન્તિ યથાકામં દિવ્યસ્ત્રીગણસંયુતાઃ ।
એતત્તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

તેષાં ચક્રચરાણાં ચ ધર્મમિચ્છામિ વૈ પ્રભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ શાકટિકં શુભે ॥

સંવહન્તો ધુરં દાનૈઃ શકટાનાં તુ સર્વદા ।
પ્રાર્થયન્તે યથાકાલં શકટૈર્ભૈક્ષચર્યયા ॥

તપોર્જનપરા ધીરાસ્તપસા ક્ષીણકલ્મષાઃ ।
પર્યટન્તો દિશઃ સર્વાઃ કામક્રોધવિવર્જિતાઃ ॥

તેનૈવ કાલયોગેન ત્રિદિવં યાન્તિ શોભને ।
તત્ર પ્રમુદિતા ભોગૈર્વિચરન્તિ યથાસુખમ્ ॥

એતત્તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

વૈખાનસાનાં વૈ ધર્મં શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તે વૈ વૈખાનસા નામ વાનપ્રસ્થાઃ શુભેક્ષણે । તીવ્રેણ તપસા યુક્તા દીપ્તિમન્તઃ સ્વતેજસા ।
સત્યવ્રતપરા ધીરાસ્તેષાં નિષ્કલ્મષં તપઃ ॥

અશ્મકુટ્ટાસ્તથાઽન્યે ચ દન્તોલૂખલિનસ્તથા ।
શીર્ણપર્ણાશિનશ્ચાન્યે ઉઞ્છવૃત્તાસ્તથા પરે ॥

કપોતવૃત્તયશ્ચાન્યે કાપોતીં વૃત્તિમાશ્રિતાઃ ।
પશુપ્રચારનિરતાઃ ફેનપાશ્ચ તથા પરે ॥

મૃગવન્મૃગચર્યાયાં સઞ્ચરન્તિ તથા પરે ।
અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ નિરાહારાસ્તથૈવ ચ ॥

કેચિચ્ચરન્તિ સદ્વિષ્ણોઃ પાદપૂજનમુત્તમમ્ । સઞ્ચરન્તિ તપો ઘોરં વ્યાધિમૃત્યુવિવર્જિતાઃ ।
સ્વવશાદેવ તે મૃત્યું ભીષયન્તિ ચ નિત્યશઃ ॥

ઇન્દ્રલોકે તથા તેષાં નિર્મિતા ભોગસઞ્ચયાઃ ।
અમરૈઃ સમતાં યાન્તિ દેવવદ્ભોગસંયુતાઃ ॥

વરાપ્સરોભિઃ સંયુક્તાશ્ચિરકાલમનિન્દિતે ।
એતત્તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ વાલખિલ્યાંસ્તપોધનાન્ ॥
મહેસ્વર ઉવાચ ।

ધર્મચર્યાં તથા દેવિ વાલખિલ્યગતાં શૃણુ ॥

મૃગનિર્મોકવસના નિર્દ્વન્દ્વાસ્તે તપોધનાઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ સુશ્રોણિ તેષ્વેવાઙ્ગેષુ સંશ્રિતાઃ ॥

ઉદ્યન્તં સતતં સૂર્યં સ્તુવન્તો વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ । ભાસ્કરસ્યેવ કિરણૈઃ સહસા યાન્તિ નિત્યદા ।
દ્યોતયન્તો દિશઃ સર્વા ધર્મજ્ઞાઃ સત્યવાદિનઃ ॥

તેષ્વેવ નિર્મલં સત્યં લોકાર્થં તુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
લોકોઽયં ધાર્યતે દેવિ તેષામેવ તપોબલાત્ ॥

મહાત્મનાં તુ તપસા સત્યેન ચ શુચિસ્મિતે ।
ક્ષમયા ચ મહાભાગે ભૂતાનાં સંસ્થિતિં વિદુઃ ॥

પ્રજાર્થમપિ લોકાર્થં મહદ્ભિઃ ક્રિયતે તપઃ । તપસા પ્રાપ્યતે સર્વં તપસા પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।
દુષ્પ્રાપમપિ યલ્લોકે તપસા પ્રાપ્યતે હિ તત્ ॥

પઞ્ચભૂતાર્થતત્વે ચ લોકસૃષ્ટિવિર્ધનમ્ ।
એતત્સર્વં સમાસેન તપોયોગાદ્વિનિર્મિતમ્ ॥

તસ્માદયં ત્વૃષિગણસ્તપસ્તપ ઇતિ પ્રિયે ।
ધર્માન્વેષી તપઃ કર્તું યતતે સતતં પ્રિયે ॥

અમરત્વં શિવત્વં ચ તપસા પ્રાપયેત્સદા । એતત્તે કથિતં સર્વં શૃણ્વન્ત્યાસ્તે શ્રુતં પ્રિયે ।
પ્રિયાર્થમૃષિસઙ્ઘસ્ય પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં બ્રુવન્તં દેવેશમૃષયશ્ચાપિ તુષ્ટુવુઃ ।
ભૂયઃ પરતરં યત્તુ તદાપ્રભૃતિ ચક્રિરે ॥