મહાભારત · અધ્યાય 13.209

ભગવન્દેવદેવેશ ત્રિપુરાન્તક શઙ્કર ।
અયં ત્વૃષિગણો દેવ તપસ્તપ ઇતિ પ્રભો ॥

તપસા કર્શિતો નિત્યં તપોઽર્જનપરાયણઃ । અસ્ય કિંલક્ષણો ધર્મઃ કીદૃશશ્ચાગમસ્તથા ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તન્મે વદ વરપ્રદ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં બ્રુવન્ત્યાં રુદ્રાણ્યામૃષયઃ સાધુસાધ્વિતિ ।
અબ્રુવન્હૃષ્ટમનસઃ સર્વે તદ્ગતમાનસાઃ ॥

શૃણ્વન્તીમૃષિધર્માંસ્તુ ઋષયશ્ચાભ્યપૂજયન્ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

ત્વત્પ્રસાદદ્વયં દેવિ શ્રોષ્યામઃ પરમં હિતમ્ । ધન્યાઃ ખલુ વયં સર્વે પાદમૂલં તવાશ્રિતાઃ ।
ઇતિ સર્વે તદા દેવીં વાચા સમભિપૂજયન્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામા મનસ્વિનિ ।
હન્ત તે કથયિષ્યામિ મુનિધર્મં શુચિસ્મિતે ॥

વાનપ્રસ્થં સમાશ્રિત્ય ક્રિયતે બહુધા નરૈઃ ।
બહુશાખો બહુવિધો ઋષિધર્મઃ સનાતનઃ ॥

પ્રાયશઃ સર્વભોગાર્થમૃષિભિઃ ક્રિયતે તપઃ ।
તથા સઞ્ચરતાં તેષાં દેવિ ધર્મવિધિં શૃણુ ॥

ભૂત્વા પૂર્વં ગૃહસ્થસ્તુ પુત્રાનૃણ્યમવાપ્ય ચ ।
કલત્રકાર્યં સંસ્થાપ્ય કારણાત્સન્ત્યજેદ્ગૃહમ્ ॥

અવસ્થાપ્ય મનો ધૃત્યા વ્યવસાયપુરઃસરઃ ।
નિર્દારો વા સદારો વા વનવાસાય સંવ્રજેત્ ॥

દેશાઃ પરમપુણ્યા યે નદીવનસમન્વિતાઃ ।
અબોધમુક્તાઃ પ્રાયેણ તીર્થાયતનસંયુતાઃ ॥

તત્ર ગત્વા વિધિં જ્ઞાત્વા દીક્ષાં કુર્યાદ્યથાગમમ્ ।
દીક્ષિત્વૈકમના ભૂત્વા પરિચર્યાં સમાચરેત્ ॥

કાલ્યોત્થાનં ચ શૌચં ચ સર્વદેવપ્રણામનમ્ ।
સકૃદાલેપનં કાયે ત્યક્તદોષોઽપ્રમાદિતા ॥

સાયમ્પ્રાતશ્ચાભિષેકં ચાગ્નિહોત્રં યથાવિધિ ।
કાલે શૌચં ચ કાર્યં ચ જટાવલ્કલધારણમ્ ॥

સતતં વનચર્યા ચ સમિત્કુસુમકારણાત્ ।
નીવારાગ્રયણં કાલે શાકમૂલોપચાયનમ્ ॥

સદાયતનશૌચં ચ તસ્ય ધર્માય ચેષ્યતે ।
અતિથીનામાભિમુખ્યં તત્પરત્વં ચ સર્વદા ॥

પાદ્યાસનાભ્યાં સમ્પૂજ્ય તથાઽહારનિમન્ત્રણમ્ ।
અગ્રામ્યપચનં કાલે પિતૃદેવાર્ચનં તથા ॥

પશ્ચાદતિથિસત્કારસ્તસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ ।
શિષ્ટૈર્ધર્માસને ચૈવ ધર્માર્થસહિતાઃ કથાઃ ॥

પ્રતિશ્રયવિભાગશ્ચ ભૂમિશય્યા શિલાસુ વા ।
વ્રતોપવાસયોગશ્ચ ક્ષમા ચેન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥

દિવારાત્રં યથાયોગં શૌચં ધર્મસ્ય ચિન્તનમ્ ।
એવં ધર્માઃ પુરા દૃષ્ટાઃ સામાન્યા વનવાસિનામ્ ॥

એવં વૈ યતમાનસ્ય કાલધર્મો યથા ભવેત્ ।
તથૈવ સોઽભિજયતિ સ્વર્ગલોકં શુચિસ્મિતે ॥

તત્ર સંવિદિતા ભોગાઃ સ્વર્ગસ્ત્રીભિરનિન્દિતે ।
પરિભ્રષ્ટો યથા સ્વર્ગાદ્વિશિષ્ટસ્તુ ભવેન્નૃષુ ॥

એવં ધર્મસ્તથા દેવિ સર્વેષાં વનવાસિનામ્ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ ઋષીણાં ચરિતં શુભમ્ ।
વિશેષધર્માનિચ્છામિ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ॥

વનનિત્યૈર્વનરતૈર્વાનપ્રસ્થૈર્મહર્ષિભિઃ ।
વનં ગુરુમિવાલમ્બ્ય વસ્તુવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ॥

વીરશય્યામુપાસદ્ભિર્વારસ્થાનોપસેવિભિઃ ।
વ્રતોપવાસૈર્બહુલૈર્ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપૈસ્તથા ॥

પઞ્ચયજ્ઞપરૈર્નિત્યં પૌર્ણમાસ્યાપરાયણૈઃ ।
મણ્ડૂકશાયૈર્હેમન્તે શૈવાલાઙ્કુરભોજનૈઃ ॥

ચીરવલ્કલસંવીતૈર્મૃગાજિનધરૈસ્તથા ।
ચાતુર્માસ્યપરૈઃ કૈશ્ચિદ્દેવધર્મપરાયણૈઃ ॥

એવંવિધૈર્વનેવાસૈસ્તપ્યતે સુમહત્તપઃ ।
એવં કૃત્વા શુભં કર્મ પશ્ચાદ્યાતિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

તત્રાપિ સુમહત્કાલં સંવિહૃત્યિ યથાસુખમ્ ।
જાયતે માનુષે લોકે દાનભોગસમન્વિતઃ ॥

તપોવિશેષસંયુક્તાઃ કથિતાસ્તે શુચિસ્મિતે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ તેષુ યે દારસંયુતાઃ ।
કીદૃશં ચરિતં તેષાં તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વ ઉવાચ ।

ય એકપત્નીધર્માણશ્ચરન્તિ વિપુલં તપઃ ।
વિન્ધ્યપાદેષુ યે કેચિદ્યે ચ નૈમિશવાસિનઃ ॥

પુષ્કરેષુ ચ યે ચાન્યે નદીવનસમાશ્રિતાઃ ।
સર્વે તે વિધિદૃષ્ટેન ચરન્તિ વિપુલં તપઃ ॥

હિંસાદ્રોહવિમુક્તાશ્ચ સર્વભૂતાનુકમ્પિનઃ ।
શાન્તા દાન્તા જિતક્રોધાઃ સર્વાતિથ્યપરાયણાઃ ॥

પ્રાણિષ્વાત્મોપમા નિત્યમૃતુકાલાભિગામિનઃ ।
સ્વદારસહિતા દેવિ ચરન્તિ વ્રતમુત્તમમ્ ॥

વસન્તિ સુખમવ્યગ્રાઃ પુત્રદારસમન્વિતાઃ ।
તેષાં પરિચ્છદારમ્ભાઃ કૃતોપકરણાનિ ચ ॥

ગૃહસ્થવદ્દ્વિતીયં તે યથાયોગં પ્રમાણતઃ । પોષણાર્થં સ્વદારાણામગ્નિકાર્યાર્થમેવ ચ ।
ગાવશ્ચ કર્ષણં ચૈવ સર્વમેતદ્વિધીયતે ।

એવં વનગતૈર્દેવિ કર્તવ્યં દારસઙ્ગ્રહૈઃ ।
તે સ્વદારૈઃ સમાયાન્તિ પુણ્યાઁલ્લોકાન્દ્દઢવ્રતાઃ ॥

પતિભિઃ સહ યે દારાશ્ચરન્તિ વિપુલં તપઃ । અવ્યગ્રભાવાદૈકાત્મ્યાત્તાશ્ચ ગચ્છન્તિ વૈ દિવમ્ ।
એતત્તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥