મહાભારત · અધ્યાય 13.207

ભગવન્સર્વભૂતેશ શૂલપાણે વૃષધ્વજ ।
આવાસેષુ વિચિત્રેષુ રમ્યેષુ ચ શુભેશુ ચ ॥

સત્સુ ચાન્યેષુ ભૂતેષુ શ્મશાને રમસે કથમ્ ।
કેશાસ્થિકલિલે ભીમે કપાલશતસઙ્કુલે ॥

સૃગાલગૃધ્રમ્પૂર્ણે શવધૂમસમાકુલે ।
ચિતાગ્નિવિષમે ઘોરે ગહને ચ ભયાનકે ॥

એવં કલેવરક્ષેત્રે દુર્દર્શે રમસે કથમ્ ।
એષ મે સંશયો દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહાદેવ ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
આવાસાર્થં પુરા દેવિ શુદ્ધાન્વેષી શુચિસ્મિતે ॥

નાધ્યગચ્છં ચિરં કાલં દેશં શુચિતમં શુભે ।
એષ મેઽભિનિવેશોઽભૂત્તસ્મિન્કાલે પ્રજાપતિઃ ॥

આકુલઃ સુમહાઘોરઃ પ્રાદુરાસીત્સમન્તતઃ ।
સમ્ભૂતા ભૂતસૃષ્ટિશ્ચ ઘોરા લોકભયાવહા ॥

નાનાવર્ણા વિરૂપાશ્ચ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાઃ પ્રહારિણઃ । પિશાચરક્ષોવદનાઃ પ્રાણિનાં પ્રાણહારિણઃ ।
ઇતશ્ચરન્તિ નિઘ્નન્તઃ પ્રાણિનો ભૃશમેવ ચ ॥

એવં લોકે પ્રાણિહીને ક્ષયં યાતે પિતામહઃ ।
ચિન્તયંસ્તત્પ્રતીકારં માં ચ શક્તં હિ નિગ્રહે ॥

એવં જ્ઞાત્વા તતો બ્રહ્મા તસ્મિન્કર્મણ્યોજયત્ ।
તચ્ચ પ્રાણિહિતાર્થં તુ મયાઽપ્યનુમતં પ્રિયે ॥

તસ્માત્સંરક્ષિતા દેવિ ભૂતેભ્યઃ પ્રાણિનો ભયાત્ । અસ્માચ્છ્મશાનાન્મેધ્યં તુ નાસ્તિ કિઞ્ચિદનિન્દિતે ।
નિઃસમ્પાતાન્મનુષ્યાણાં તસ્માચ્છુચિતમં સ્મૃતં ॥

ભૂતસૃષ્ટિં ચ તાં ચાહં શ્મશાને સન્ન્યવેશયમ્ ।
તત્રસ્થઃ સર્વભૂતાનાં વિનિહન્મિ પ્રિયે ભયમ્ ॥

ન ચ ભૂતગણેનાહં વિના વસિતુમુત્સહે ।
તસ્માન્મે સન્નિવાસાય શ્મશાને રોચતે મનઃ ॥

મેધ્યકામૈર્દ્વિજૈનિત્યં મેધ્યમિત્યભિધીયતે ।
આચરદ્ભિર્વ્રતં નિત્યં મોક્ષકામૈશ્ચ સેવ્યતે ॥

સ્થાનં મે તત્ર વિહિતં વીરસ્થાનમિતિ પ્રિયે ।
કપાલશતસમ્પૂર્ણમભિરૂપં ભયાનકમ્ ॥

મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયોસ્તત્ર નક્ષત્રે રુદ્રદેવતે ।
આયુષ્કામૈરશુદ્ધૈર્વા ન ગન્તવ્યમિતિ સ્થિતિઃ ॥

મદન્યેન ન શક્યં હિ નિહન્તું ભૂતજં ભયમ્ ।
તત્રસ્થોઽહં પ્રજાઃ સર્વાઃ પાલયામિ દિનેદિને ॥

મન્નિયોગાદ્ભૂતસઙ્ઘા ન ચ ઘ્નન્તીહ કઞ્ચન । તાંસ્તુ લોકહિતાર્તાય શ્મશાને રમયાન્મહમ્ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ ત્રિનેત્ર વૃષભધ્વજ ।
પિઙ્ગલં વિકૃતં ભાતિ રૂપં તે તુ ભયાનકમ્ ॥

ભસ્મદિગ્ધં વિરૂપાક્ષં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રં જટાકુલમ્ ।
વ્યાઘ્રોદરત્વક્સંવીતં કપિલશ્મશ્રુસન્તતમ્ ॥

રૌદ્રં ભયાનકં ઘોરં શૂલપટ્ટસસંયુતમ્ ।
કિમર્થં ત્વીદૃશં રૂપં તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં કથયિષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વં સમાહિતા ।
દ્વિવિધો લૌકિકો ભાવઃ શીતમુષ્ણમિતિ પ્રિયે ॥

તયોર્હિ ગ્રસિતં સર્વં સૌમ્યાગ્નેયમિદં જગત્ ॥

સૌમ્યત્વં સતતં વિષ્ણૌ મય્યાગ્નેયં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અનેન વપુષા નિત્યં સર્વલોકાન્બિભર્મ્યહમ્ ॥

રૌદ્રાકૃતિં વિરૂપાક્ષં શૂલપટ્ટસસંયુતમ્ ।
આગ્નેયમિતિ મે રૂપં દેવિ લોકહિતે રતમ્ ॥

યદ્યહં વિપરીતઃ સ્યામેતત્ત્યક્ત્વા શુભાનને ।
તદૈવ સર્વલોકાનાં વિપરીતં પ્રવર્તતે ॥

તસ્માન્મયેદં ધ્રિયતે રૂપં લોકહિતૈષિણા ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ શૂલપાણે વૃષધ્વજ । કિમર્થં ચન્દ્રરેખા તે શિરોભાગે વિરોચતે ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં દેવ તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ કલ્યાણિ કારણમ્ । પુરાઽહં કારણાદ્દેવિ કોપયુક્તઃ શુચિસ્મિતે ।
દક્ષયજ્ઞવધાર્યાય ભૂતસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતઃ ॥

તસ્મિન્ક્રતુવરે ઘોરે યજ્ઞભાગનિમિત્તતઃ ।
દેવા વિભ્રંશિતાસ્તે વૈ યેષાં ભાગઃ ક્રતૌ કૃતઃ ॥

સોમસ્તત્ર મયા દેવિ કુપિતેન ભૃશાર્દિતઃ ।
પશ્યંશ્ચાનપરાધી સન્પાદઙ્ગુષ્ઠેન તાડિતઃ ॥

તથાપિ વિકૃતેનાહં સામપૂર્વં પ્રસાદિતઃ ।
તન્મે ચિન્તયતશ્ચાસીત્પશ્ચાત્તાપઃ પુરા પ્રિયે ॥

તદાપ્રભૃતિ સોમં વૈ શિરસા ધારયામ્યમ્ । એવં મે પાપહાનિસ્તુ ભવેદિતિ મતિર્મમ ।
તદાપ્રભૃતિ વૈ સોમો મૂર્ધ્નિ સન્દૃશ્યતે સદા ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં બ્રુવતિ દેવેશે વિસ્મિતાઃ પરમર્ષયઃ ।
વાગ્ભિઃ સાઞ્જલિમાલાભિરભિતુષ્ટુવુરીશ્વરમ્ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

નમઃ શઙ્કર સર્વેશ નમઃ સર્વજગદ્ભુરો ।
નમો દેવાદિદેવાય નમઃ શશિકલાધર ॥

નમો ઘોરતરાદ્ધોર નમો રુદ્રાય શઙ્કર ।
નમઃ શાન્તતરાચ્છાન્ત નમશ્ચન્દ્રસ્ય પાલક ॥

નમઃ સોમાય દેવાય નમસ્તુભ્યં ચતુર્મુખ ।
નમો ભૂતપતે શમ્ભો જહ્નુકન્યામ્બુશેખર ॥

નમસ્ત્રિશૂલહસ્તાય પન્નગાભરણાય ચ ।
નમોસ્તુ વિષમાક્ષાય દક્ષયજ્ઞપ્રદાહક ॥

નમોસ્તુ બહુનેત્રાય લોકરક્ષણતત્પર । અહો દેવસ્ય મહાત્મ્યમહો દેવસ્ય વૈ કૃપા ।
એવં ધર્મપરત્વં ચ દેવદેવસ્ય ચાર્હતિ ॥

એવં બ્રુવત્સુ મુનિષુ વચો દેવ્યબ્રવીદ્ધરમ્ ।
સમ્પ્રીત્યર્થં મુનીનાં સા ક્ષણજ્ઞા પરમં હિતમ્ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્દેવદેવેશ સર્વલોકનમસ્કૃત ।
અસ્યૈવ ઋષિસઙ્ઘસ્ય મમ ચ પ્રિયકામ્યયા ॥

વર્ણાશ્રમકૃતં ધર્મં વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ ।
ન તૃપ્તિરસ્તિ દેવેશ શ્રવણીયં હિ તે વચઃ ॥

સધર્મચારિણી ચેયં ભક્તા ચેયમિતિ પ્રભો । વક્તુમર્હસિ દેવેશ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
યાથાતથ્યેન તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ શન્કર ॥