મહાભારત · અધ્યાય 13.147

ક્ષત્રા આરમ્ભયજ્ઞાસ્તુ વીર્યયજ્ઞા વિશઃ સ્મૃતાઃ ।
શૂદ્રા પરિચરાયજ્ઞા જપયજ્ઞાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ ॥

શુશ્રૂષાજીવિનઃ શૂદ્રા વૈશ્યા વિપણિજીવિનઃ ।
અનિષ્ટનિગ્રહઃ ક્ષત્રા વિપ્રાઃ સ્વાધ્યાયજીવિનઃ ॥

તપસા શોભતે વિપ્રો રાજન્યઃ પાલનાદિભિઃ ।
આતિથ્યેન તથા વૈશ્યઃ શૂદ્રો દાસ્યેન શોભતે ॥

યતાત્મના તુ શૂદ્રેણ શુશ્રૂષા નિત્યમેવ ચ ।
કર્તવ્યા ત્રિષુ વર્ણેષુ પ્રાયેણાશ્રમવાસિષુ ॥

અશક્તેન ત્રિવર્ગસ્ય સેવ્યા હ્યાશ્રમવાસિનઃ ।
યથાશક્યં યથાપ્રજ્ઞં યથાધર્મં યથાશ્રુતમ્ ॥

વિશેષેણૈવ કર્તવ્યા શુશ્રૂષા ભિક્ષુકાશ્રમે ॥

આશ્રમાણાં તુ સર્વેષાં ચતુર્ણાં ભિક્ષુકાશ્રમમ્ ।
પ્રધાનમિતિ વર્ણ્યન્તે શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયે ॥

યચ્ચોપદિશ્યતે શિષ્ટૈઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિધાનતઃ ।
તથાઽસ્થેયમશક્તેન સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચિતઃ ॥

અતોઽન્યથા તુ કુર્વાણઃ શ્રેયો નાપ્નોતિ માનવઃ ।
તસ્માદ્ભિક્ષુષુ શૂદ્રેણ કાર્યમાત્મહિતં સદા ॥

ઇહ યત્કુરુતે શ્રેયસ્તત્પ્રેત્ય સમુપાશ્નુતે ।
તચ્ચાનસૂયતા કાર્યં કર્તવ્યં યદ્ધિ મન્યતે ॥

અસૂયતા તુ તસ્યેહ ફલં દુઃખાદવાપ્યતે ।
પ્રિયવાદી જિતક્રોધો વીતતન્દ્રીરમત્સરઃ ॥

ક્ષમાવાઞ્શીલસમ્પન્નઃ સત્યધર્મપરાયણઃ ।
આપદ્ભાવેન કુર્યાદ્ધિ શુશ્રૂષાં ભિક્ષુકાશ્રમે ॥

અયં મે પરમો ધર્મસ્ત્વનેનેદં સુદુષ્કરમ્ ।
સંસારસાગરં ઘોરં તરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

વિભયો દેહમુત્સૃજ્ય યાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્ ।
નાતઃ પરં મમાપ્યન્ય એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

એવં સઞ્ચિન્ત્ય મનસા શૂદ્રો બુદ્ધિસમાધિના ।
કુર્યાદવિમના નિત્યં શુશ્રૂષાધર્મમુત્તમમ્ ॥

શુશ્રૂષાનિયમેનેહ ભાવ્યં શિષ્ટાશિના સદા ।
શમાન્વિતેન દાન્તેન કાર્યાકાર્યવિદા સદા ॥

સર્વકાર્યેષુ કૃત્યાનિ કૃતાન્યેવ તુ દુર્શયેત્ ।
યથા પ્રિયો ભવેદ્ભિક્ષુસ્તથા કાર્યં પ્રસાધયેત્ ॥

યદકલ્પ્યં ભવેદ્ભિક્ષોર્ન તત્કાર્યં સમાચરેત્ ।
યથાઽશ્રમસ્યાવિરુદ્ધં ધર્મમાત્રાભિસંહિતમ્ ॥

તત્કાર્યમવિચારેણ નિત્યમેવ શુભાર્થિના ।
મનસા કર્મમા વાચા નિત્યમેવ પ્રસાદયેત્ ॥

સ્થાતવ્યં તિષ્ઠમાનેષુ ગચ્છમાનાનનુવ્રજેત્ ।
આસીનેષ્વાસિતવ્યં ચ નિત્યમેવાનુવર્તતા ॥

ધર્મલબ્ધેન સ્નેહેન પાદૌ સમ્પીડયેત્સદા ।
ઉદ્વર્તનાદીંશ્ચ તથા કુર્યાદપ્રતિચોદિતઃ ॥

નૈજકાર્યાણિ કૃત્વા તુ નિત્યં ચૈવાનુચોદિતઃ ।
યથાવિધિરુપસ્પૃશ્ય સન્ન્યસ્ય જલભાજનમ્ ॥

ભિક્ષૂણાં નિલયં ગત્વા પ્રણમ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ।
બ્રહ્મપૂર્વાન્ગુરૂંસ્તત્ર પ્રણમ્યિ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

તથાઽચાર્યપુરોગાણામનુકુર્યાન્નમસ્ક્રિયામ્ ।
સ્વધર્મચારિણાં ચાપિ સુખં પૃષ્ટ્વાઽભિવાદ્ય ચ ॥

યો ભવેત્પૂર્વસંસિદ્ધસ્તુલ્યકર્મા ભવેત્સદા ।
તસ્મૈ પ્રણામઃ કર્તવ્યો નેતરેષુ કદાચન ॥

અનુક્ત્વા તેષુ ચોત્થાય નિત્યમેવ યતવ્રતઃ ।
સમ્માર્જનમથો ગત્વા કૃત્વા ચાપ્યુપલેપનમ્ ॥

તતઃ પુષ્પબલિં દદ્યાપુષ્પાણ્યાદાય ધર્મતઃ ।
નિષ્ક્રમ્યાવસથાત્તૂર્ણમન્યત્કર્મ સમાચરેત્ ॥

યથોપઘાતો ન ભવેત્સ્વાધ્યાયેઽશ્રમિણાં તથા । ઉપઘાતં તુ કુર્વાણ એનસા સમ્પ્રયુજ્યતે ।
તથાઽત્મા પ્રણિધાતવ્યો યથા તે પ્રીતિમાપ્નુયુઃ ॥

પરિચારકોઽહં વર્ણાનાં ત્રયાણાં ધર્મતઃ સ્મૃતઃ ।
કિમુતાશ્રમવૃદ્ધાનાં યથાલબ્ધોપજીવિનામ્ ॥

ભિક્ષૂણાં ગતરાગાણાં કેવલં જ્ઞાનદર્શિનમ્ ।
વિશેષેણ મયા કાર્યા શુશ્રૂષા નિયતાત્મના ॥

તેષાં પ્રસાદાત્તપસા પ્રાપ્સ્યામીષ્ટાં શુભાં ગતિમ્ । એવમેતદ્વિનિશ્ચિત્ય યદિ સેવેત ભિક્ષુકાન્ ।
વિધિના સ્વોપદિષ્ટેન પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥