મહાભારત · અધ્યાય 13.144

યદિદં શ્રાદ્ધકૃત્યેષુ દીયતે ભરતર્ષભ ।
છત્રં ચોપાનહૌ ચૈવ કેનૈતત્સમ્પ્રવર્તિતમ્ ॥

કથં ચૈતત્સમુત્પન્નં કિમર્થં ચૈવ દીયતે ।
ન કેવલં શ્રાદ્ધકૃત્યે પુણ્યકેષ્વપિ દીયતે ॥

બહુષ્વપિ નિમિત્તેષુ પુણ્યમાશ્રિત્ય દીયતે ।
એતદ્વિસ્તરતો બ્રહ્મઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્નવહિતશ્છત્રોપાનહવિસ્તરમ્ ।
યથૈતત્પ્રથિતં લોકે યથા ચૈતત્પ્રવર્તિતમ્ ॥

યથા ચાક્ષય્યતાં પ્રાપ્તં પુણ્યતાં ચ યથાગતમ્ ।
સર્વમેતદશેષેણ પ્રવક્ષ્યામિ નરાધિપ ॥

ઇતિહાસં પુરાવૃત્તમિદં શૃણુ નરાધિપ । જમદગ્નેશ્ચ સંવાદં સૂર્યસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

પુરા સ ભગવાન્સાક્ષાદ્ધનુષા ક્રીડતિ પ્રભો ।
સન્ધાયસન્ધાય શરાંશ્ચિક્ષેપ કિલ ભાર્ગવઃ ॥

તાન્ક્ષિપ્તાન્રેણુકા સર્વાંસ્તસ્યેષૂન્દીપ્તતેજસઃ ।
આનીય સા તદા તસ્મૈ પ્રાદાદસકૃદચ્યુત ॥

અથ તેન સ શબ્દેનિ જ્યાયાશ્ચૈવ શરસ્ય ચ ।
પ્રહૃષ્ટઃ સમ્પ્રચિક્ષેપ સા ચ પ્રત્યાજહાર તાન્ ॥

તતો મધ્યાહ્નમારૂઢે જ્યેષ્ઠામૂલે દિવાકરે ।
સ સાયકાન્દ્વિજો મુક્ત્વા રેણુકામિદમબ્રવીત્ ॥

ગચ્છાનય વિશાલાક્ષિ શરાનેતાન્ધનુશ્ચ્યુતાન્ ।
યાવદેતાન્પુનઃ સુભ્રુ ક્ષિપામીતિ જનાધિપ ॥

સા ગચ્છન્ત્યન્તરા છાયાં વૃક્ષમાશ્રિત્ય ભામિની ।
તસ્થૌ તસ્યા હિ સન્તપ્તં શિરઃ પાદૌ તથૈવ ચ ॥

સ્થિતા સા તુ મૂહૂર્તં વૈ ભર્તુઃ શાપભયાચ્છુભા । યયાવાનયિતું ભૂયઃ સાયકાનસિતેક્ષણા ।
પ્રત્યાજગામ ચ શરાંસ્તાનાદાય યશસ્વિની ॥

સા વૈ પ્રસ્વિન્નસર્વાઙ્ગી પદ્ભ્યાં દુઃખં નિયચ્છતી ।
ઉપાજગામ ભર્તારં ભયાદ્ભર્તુઃ પ્રવેપતી ॥

સ તામૃષિસ્તદા ક્રુદ્ધો વાક્યમાહ શુભાનનામ્ ।
રેણુકે કિં ચિરેણ ત્વમાગતેતિ પુનઃપુનઃ ॥
રેણુકોવાચ ।

શિરસ્તપ્તં પ્રદીપ્તૌ મે પાદૌ ચૈવ તપોધન ।
સૂર્યતેજોનિરુદ્ધાઽહં વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિતા ॥

એતસ્માત્કારણાદ્બ્રહ્મંશ્ચિરાયૈતત્કૃતં મયા ।
એતચ્છ્રુત્વા મમ વિભો મા ક્રુધસ્ત્વં પતોધન ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

અદ્યૈનં દીપ્તકિરણં રેણુકે તવ દુઃખદમ્ ।
શરૈર્નિપાતયિષ્યામિ સૂર્યમસ્ત્રાગ્નિતેજસા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ વિષ્ફાર્ય ધનુર્દિવ્યં ગૃહીત્વા ચ શરાન્બહૂન્ન્ ।
અતિષ્ઠત્સૂર્યમભિતો યતો યાતિ તતોમુખઃ ॥

અથ તં પ્રેક્ષ્ય સન્નદ્ધં સૂર્યોઽભ્યેત્ય વચોઽબ્રવીત્ ।
દ્વિજરૂપેણ કૌન્તેય કિં તે સૂર્યોઽપરાધ્યતિ ॥

આદત્તે રશ્મિભિઃ સૂર્યો દિવિ તિષ્ઠંસ્તતસ્તતઃ ।
રસં હૃતં વૈ વર્ષાસુ પ્રવર્ષતિ દિવાકરઃ ॥

તતોઽન્નં જાયતે વિપ્ર મનુષ્યાણાં સુખાવહમ્ ।
અન્નં પ્રાણા ઇતિ યથા વેદેષુ પરિપઠ્યતે ॥

અથાઽભ્રેષુ નિગૂઢશ્ચ રશ્મિભિઃ પરિવારિતઃ ।
સપ્તદ્વીપાનિમાન્બ્રહ્મન્વર્ષેણાભિપ્રવર્ષતિ ॥

તતસ્તદૌષધીનાં ચ વીરુધાં પુષ્પપત્રજમ્ ।
સર્વં વર્ષાભિનિર્વૃત્તમન્નં સમ્ભવતિ પ્રભો ॥

જાતકર્માણિ સર્વાણિ વ્રતોપનયનાનિ ચ ।
ગોદાનાનિ વિવાહાશ્ચ તથા યજ્ઞસમૃદ્ધયઃ ॥

સત્રાણિ દાનાનિ તથા સંયોગા વિત્તસઞ્ચયાઃ ।
અન્નતઃ સમ્પ્રવર્તન્તે યથા ત્વં વેત્થ ભાર્ગવ ॥

રમણીયાનિ યાવન્તિ યાવદારમ્ભિકાણિ ચ ।
સર્વમન્નાત્પ્રભવતિ વિદિતં કીર્તયામિ તે ॥

સર્વં હિ વેત્થ વિપ્ર ત્વં યદેતત્કીર્તિતં મયા ।
પ્રસાદયે ત્વાં વિપ્રર્ષે કિં તે સૂર્યો નિપાત્યતે ॥