મહાભારત · અધ્યાય 13.143

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યદ્વૃત્તં તીર્થયાત્રાયાં શપથં પ્રતિ તચ્છૃણુ ॥

પુષ્કરાર્થં કૃતં સ્તૈન્યં પુરા ભરતસત્તમ ।
રાજર્ષિભિર્મહારાજ તથૈવ ચ દ્વિજર્ષિભિઃ ॥

પુરા પ્રભાસે ઋષયઃ સમગ્રાઃ સમેતા વૈ મન્ત્રમમન્ત્રયન્ત ।
ચરામ સર્વાં પૃથિવીં પુણ્યતીર્થાં તન્નઃ કામં હન્ત ગચ્છામ સર્વે ॥

શુક્રોઽઙ્ગિરાશ્ચૈવ કવિશ્ચ વિદ્વાં- સ્તથા હ્યગસ્ત્યો નારદપર્વતૌ ચ ।
ભૃગુર્વસિષ્ઠઃ કશ્યપો ગૌતમશ્ચ વિશ્વામિત્રો જમદગ્નિશ્ચ રાજન્ ॥

ઋષિસ્તથા ગાલવોઽથાષ્ટકશ્ચ ભરદ્વાજોઽરુન્ધતી વાલખિલ્યાઃ ।
શિબિર્દિલીપો નહુષોઽમ્બરીષો રાજા યયાતિર્ધુન્ધુમારોઽથ પૂરુઃ ॥

જગ્મુઃ પુરસ્કૃત્ય મહાનુભાવં શતક્રતું વૃત્રહણં નરેન્દ્રાઃ ।
તીર્થાનિ સર્વાણિ પરિભ્રમન્તો માઘ્યાં યયુઃ કૌશિકીં પુણ્યતીર્થામ્ ॥

સર્વેષુ તીર્થેષ્વવધૂતપાપા જગ્મુસ્તતો બ્રહ્મસરઃ સુપુણ્યમ્ ।
દેવસ્ય તીર્થે જલમગ્નિકલ્પા વિગાહ્ય તે ભુક્તબિસપ્રસૂનાઃ ॥

કેચિદ્બિસાન્યખનંસ્તત્ર રાજન્ન- ન્યે મૃણાલાન્યખનંસ્તત્ર વિપ્રાઃ ।
અથાપશ્યન્પુષ્કરં તે હ્રિયન્તં હ્રદાદગસ્ત્યેન સમુદ્ધૃતં તત્ ॥

નાનાહ સર્વાનૃષિમુખ્યાનગસ્ત્યઃ કેનાહૃતં પુષ્કરં મે સુજાતમ્ ।
યુષ્માઞ્શઙ્કે પુષ્કરં દીયતાં મે ન વૈ ભવન્તો હર્તુમર્હન્તિ પદ્મમ્ ॥

શૃણોમિ કાલો હિંસતે ધર્મવીર્યં સેયં પ્રાપ્તા વર્તતે ધર્મપીડા ।
પુરાઽધર્મો વર્તતે નેહ યાવ- ત્તાવદ્ગચ્છામઃ સુરલોકં ચિરાય ॥

પુરા વેદાન્બ્રાહ્મણા ગ્રામમધ્યે ઘુષ્ટસ્વરા વૃષલાન્શ્રાવયન્તિ ।
પુરા રાજા વ્યવહારાનધર્મા- ન્પશ્યત્યહં પરલોકં વ્રજામિ ॥

પુરા રાજા પ્રત્યવરાન્ગરીયસો મંસ્યત્યથૈનમનુયાસ્યન્તિ સર્વે ।
ધર્મોત્તરં યાવદિદં ન વર્તતે તાવદ્વ્રજામિ પરલોકં ચિરાય ॥

પુરા પ્રપશ્યામિ પરેણ મર્ત્યા- ન્બલીયસા દુર્બલાન્ભુજ્યમાનાન્ ।
તસ્માદ્યાસ્યામિ પરલોકં ચિરાય ન હ્યુત્સહે દ્રષ્ટુમીદૃઙ્નૃલોકે ॥

તમાહુરાર્તા ઋષયો મહર્ષિં ન તે વયં પુષ્કરં ચોરયામઃ ।
મિથ્યાભિશંસા ભવતા ન કાર્યા શપામ તીક્ષ્ણૈઃ શપથૈર્મહર્ષે ॥

તે નિશ્ચિતાસ્તત્ર મહર્ષયસ્તુ સમ્પશ્યન્તો ધર્મમેતં નરેન્દ્રાઃ ।
તતોઽશપન્ત શપથાન્પર્યયેણ સહૈવ તે પાર્થિવ પુત્રપૌત્રૈઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

પ્રત્યાક્રોશેદિહાક્રુષ્ટસ્તાડિતઃ પ્રતિતાડયેત્ ।
ખાદેચ્ચ પૃષ્ઠમાંસાનિ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

અસ્વાધ્યાયપરો લોકે શ્વાનં ચ પરિકર્ષતુ ।
પુરે ચ ભિક્ષુર્ભવતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

સર્વત્ર સર્વં પણતુ ન્યાસે લોભં કરોતુ ચ ।
કૂટસાક્ષિત્વમભ્યેતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

જીવત્વહઙ્કૃતો બુદ્ધ્યા વિષમેણાસમેન સઃ ।
કર્ષકો મત્સરી ચાસ્તુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
અઙ્ગિરા ઉવાચ ।

અશુચિર્બ્રહ્મકૂટોસ્તુ શ્વાનં ચ પરિકર્ષતુ ।
બ્રહ્મહાઽનિકૃતિશ્ચાસ્તુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
ધુન્ધુમાર ઉવાચ ।

અકૃતજ્ઞસ્તુ મિત્રાણાં શૂદ્રાયાં ચ પ્રજાયતુ ।
એકઃ સમ્પન્નમશ્નાતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
પુરૂરવા ઉવાચ ।

ચિકિત્સાયાં પ્રચરતુ ભાર્યયા ચૈવ પુષ્યતુ ।
શ્વશુરાત્તસ્ય વૃત્તિઃ સ્યાદ્યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
દિલીપ ઉવાચ ।

ઉદપાનપ્લવે ગ્રામે બ્રાહ્મણો વૃષલીપતિઃ ।
તસ્ય લોકાન્સ વ્રજતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

વૃથા માંસં સમશ્નાતુ દિવા ગચ્છતુ મૈથુનમ્ ।
પ્રેષ્યો ભવતુ રાજ્ઞશ્ચ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

અનધ્યાયેષ્વધીયીત મિત્રં શ્રાદ્ધે ચ ભોજયેત્ ।
શ્રાદ્ધે શૂદ્રસ્ય ચાશ્નીયાદ્યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
શિબિરુવાચ ।

અનાહિતાગ્નિર્મિયતાં યજ્ઞે વિઘ્નં કરોતુ ચ ।
તપસ્વિભિર્વિરુધ્યેચ્ચ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
યયાતિરુવાચ ।

અનૃતૌ વ્રતનિયતાયાં ભાર્યાયાં સ પ્રજાયતુ ।
નિરાકરોતુ વેદાંશ્ચ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
નહુષ ઉવાચ ।

અતિથિર્ગૃહસંસ્થોઽસ્તુ કામવૃત્તસ્તુ દીક્ષિતઃ ।
વિદ્યાં પ્રયચ્છતુ ભૃતો યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
અમ્બરીષ ઉવાચ ।

નૃશંસસ્ત્યક્તધર્મોઽસ્તુ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।
નિહન્તુ બ્રાહ્મણં ચાપિ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

ગૃહજ્ઞાની બહિઃશાસ્ત્રં પઠતાં વિસ્વરં પદમ્ ।
ગરીયસોઽવજાનાતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
નાભાગ ઉવાચ ।

અનૃતં ભાષતુ સદા સદ્ભિશ્ચૈવ વિરુધ્યતુ ।
શુલ્કેન દદતુ કન્યાં યસ્તે હરપિ પુષ્કરમ્ ॥
કવિરુવાચ ।

પદા ચ ગાં સંસ્પૃશતુ સૂર્યં ચ પ્રતિ મેહતુ ।
શરણાગતં સન્ત્યજતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
વિશ્વામિઇત્ર ઉવાચ ।

કરોતુ ભૃતકોઽવર્ષાં રાજ્ઞશ્ચાસ્તુ પુરોહિતઃ ।
ઋત્વિગસ્તુ હ્યયાજ્યસ્ય યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
પર્વત ઉવાચ ।

ગ્રામે ચાધિકૃતઃ સોઽસ્તુ ખરયાનેન ગચ્છતુ ।
શુનઃ કર્ષતુ વૃત્ત્યર્થે યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

સર્વપાપસમાદાનં નૃશંસે ચાનૃતે ચ યત્ ।
તત્તસ્યાસ્તુ સદા પાપં યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
અષ્ટક ઉવાચ ।

સ રાજાસ્ત્વકૃતપ્રજ્ઞઃ કામવૃત્તશ્ચ પાપકૃત્ ।
અધર્મેણાભિશાસ્તૂર્વીં યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
ગાલવ ઉવાચ ।

પાપિષ્ઠેભ્યો હ્યનર્ઘાર્હઃ સ નરોઽસ્તુ સ્વપાપકૃત્ ।
દત્ત્વા દાનં કીર્તયતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
અરુન્ધત્યુવાચ ।

શ્વશ્ર્વાઽપવાદં વદતુ ભર્તુર્ભવતુ દુર્મનાઃ ।
એકા સ્વાદુ સમશ્નાતુ યા તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
વાલખિલ્યા ઊચુઃ ।

એકપાદેન વૃત્ત્યર્થં ગ્રામદ્વારે સ તિષ્ઠતુ ।
ધર્મજ્ઞસ્ત્યક્તધર્માસ્તુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
પશુસખ ઉવાચ ।

અગ્નિહોત્રમનાદૃત્ય સ સુખં સ્વપતુ દ્વિજઃ ।
પરિવ્રાટ્ કામવૃત્તોસ્તુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
સુરભ્યુવાચ ।

વાલજેન નિદાનેન કાંસ્યં ભવતુ દોહનમ્ ।
દુહ્યેત પરવત્સેન યા તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતસ્તુ તૈઃ શપથૈઃ શપ્યમાનૈ- ર્નાનાવિધૈર્બહુભિઃ કૌરવેન્દ્ર ।
સહસ્રાક્ષો દેવરાટ્ સમ્પ્રહૃષ્ટઃ સમીક્ષ્ય તં કોપનં વિપ્રમુખ્યમ્ ॥

યથાબ્રવીન્મઘવા પ્રત્યયં સ્વં સ્વયં સમાગત્ય તમૃષિં જાતરોષમ્ ।
બ્રહ્મર્ષિદેવર્ષિનૃપર્ષિમધ્યે યં તં નિબોધેહ મમાદ્ય રાજન્ ॥
શક્ર ઉવાચ ।

અધ્વર્યવે દુહિતરં દદાતુ છન્દોગે વાઽચરિતબ્રહ્મચર્યે ।
અથર્વણં વેદમધીત્ય વિપ્રઃ સ્નાયીત યઃ પુષ્કરમાદદાતિ ॥

સર્વાન્વેદાનધીયીત પુણ્યશીલોઽસ્તુ ધાર્મિકઃ ।
બ્રહ્મણઃ સદનં યાતુ યસ્તે હરતિ પુષ્કરમ્ ॥
અગસ્ત્ય ઉવાચ ।

આશીર્વાદસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ શપથો બલસૂદન ।
દીયતાં પુષ્કરં મહ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

ન મયા ભગવઁલ્લોભાદ્ધૃતં પુષ્કરમદ્ય વૈ ।
ધર્માંસ્તુ શ્રોતુકામેન હૃતં ન ક્રોદ્ધુમર્હસિ ॥

ધર્મશ્રુતિસમુત્કર્ષો ધર્મસેતુરનામયઃ ।
આર્ષો વૈ શાશ્વતો નિત્યમવ્યયોઽયં મયા શ્રુતઃ ॥

તદિદં ગૃહ્યતાં વિદ્વન્પુષ્કરં દ્વિજસત્તમ ।
અતિક્રમં મે ભગવન્ક્ષન્તુમર્હસ્યનિન્દિત ॥

ઇત્યુક્તઃ સ મહેન્દ્રેણ તપસ્વી કોપનો ભૃશમ્ ।
જગ્રાહ પુષ્કરં ધીમાન્પ્રસન્નશ્ચાભવન્મુનિઃ ॥

પ્રયયુસ્તે તતો ભૂયસ્તીર્થાનિ વનગોચરાઃ ।
પુણ્યેષુ તીર્થેષુ તથા ગાત્રાણ્યાપ્લાવયન્ત તે ॥

આખ્યાનં ય ઇદં યુક્તઃ પઠેત્વર્વણિપર્વણિ ।
ન મૂર્ખં જનયેત્પુત્રં ન ભવેચ્ચ નિરાકૃતિઃ ॥

ન તમાપત્સ્પૃશેત્કાચિદ્વિજ્વરો ન જરાવહઃ ।
વિરજાઃ શ્રેયસા યુક્તઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ॥

યશ્ચ શાસ્ત્રમધીયીત ઋષિભિઃ પરિપાલિતમ્ ।
સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મણો લોકમવ્યયં ચ નરોત્તમ ॥