મહાભારત · અધ્યાય 13.142

અથાત્રિપ્રમુખા રાજન્વને તસ્મિન્મહર્ષયઃ ।
વ્યચરન્ભક્ષયન્તો વૈ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

અથાપશ્યન્સુપીનાંસપાણિપાદમુખોદરમ્ ।
પરિવ્રજન્તં સ્થૂલાઙ્ગં પરિવ્રાજં શુનસ્સખમ્ ॥

અરુન્ધતી તુ તં દૃષ્ટ્વા સર્વાઙ્ગોપચિતં શુભમ્ ।
ભવિતારો ભવન્તો વૈ નૈવમિત્યબ્રવીદૃષીન્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકમગ્નિહોત્રમનિર્હુતમ્ ।
સાયં પ્રાતશ્ચ હોતવ્યં તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
અત્રિરુવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં ક્ષુધયા વીર્યમાહતમ્ ।
કૃચ્છ્રાધીતં પ્રનષ્ટં ચ તેન પીવાઞ્છુનસ્સખઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં શશ્વચ્છાસ્ત્રકૃતો જ્વરઃ ।
અલસઃ ક્ષુત્પરો મૂર્ખસ્તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં ભક્તમિન્ધનમેવ ચ ।
સઞ્ચિત્યં વાર્ષિકં ચિત્તે તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં ચત્વારશ્ચ સહોદરાઃ ।
દેહિદેહીતિ ભિક્ષન્તિ તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં બ્રહ્મબન્ધોરચેતસઃ ।
શોકો ભાર્યાપવાદેન તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

નૈતસ્યેહ યથાઽસ્માકં ત્રિકૌશેયં ચ રાઙ્કવમ્ ।
એકૈકં વૈ ત્રિવર્ષીયં તેન પીવાઞ્શુનસ્સખઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અથ દૃષ્ટ્વા પરિવ્રાટ્ સ તાન્મહર્ષીઞ્શુનસ્સખઃ ।
અભિવાદ્ય યથાન્યાયં પાણિસ્પર્શમથાચરત્ ॥

પરિચર્યાં વને તાં તુ ક્ષુત્પ્રતીકારકાઙ્ક્ષિણઃ ।
અન્યોન્યેન નિવેદ્યાથ પ્રાતિષ્ઠન્ત સહૈવ તે ॥

એકનિશ્ચયકાર્યાશ્ચ વ્યચરન્ત વનાનિ તે ।
આદદાનાઃ સમુદ્ધૃત્ય મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

કદાચિદ્વિચરન્તસ્તે વૃક્ષૈરવિરલૈર્વૃતામ્ ।
શુચિપૂર્ણપ્રસન્નોદાં દદૃશુઃ પદ્મિનીં શુભામ્ ॥

બાલાદિત્યવપુઃપ્રખ્યૈઃ પુષ્કરૈરુપશોભિતામ્ ।
વૈડૂર્યવર્ણસદૃશૈઃ પદ્મપત્રૈરથાવૃતામ્ ॥

નાનાવિધૈશ્ચ વિહગૈર્જલપ્રવરસેવિભિઃ ।
એકદ્વારામનાદેયાં સૂપતીર્થામકર્દમામ્ ॥

વૃષાદર્ભિપ્રયુક્તા તુ કૃત્યા વિકૃતદર્શના ।
યાતુધાનીતિ વિખ્યાતા પદ્મિનીં તામરક્ષત ॥

શુનસ્સખસહાયાસ્તુ બિસાર્થં તે મહર્ષયઃ ।
પદ્મિનીમભિજગ્મુસ્તે સર્વે કૃત્યાભિરક્ષિતામ્ ॥

તતસ્તે યાતુધાનીં તાં દૃષ્ટ્વા વિકૃતદર્શનામ્ ।
સ્થિતાં કમલિનીતીરે કૃત્યામૂચુર્મહર્ષયઃ ॥

એકા તિષ્ઠસિ કા ચ ત્વં કસ્યાર્થે કિં પ્રયોજનમ્ ।
પદ્મિનીતીરમાશ્રિત્ય બ્રૂહિ ત્વં કિં ચિકીર્ષસિ ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

યાઽસ્મિ કાઽસ્મ્યનુયોગો મે ન કર્તવ્યઃ કથઞ્ચન ।
આરક્ષિણીં મા પદ્મિન્યા વિત્ત સર્વે તપોધનાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

સર્વ એવ ક્ષુધાર્તાઃ સ્મ ન ચાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ નઃ ।
ભવત્યાઃ સમ્મતે સર્વે ગૃહ્ણીયામ બિસાન્યુત ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

સમયેન બિસાનીતો ગૃહ્ણીધ્વં કામકારતઃ ।
એકૈકો નામ મે પ્રોક્ત્વા તતો ગૃહ્ણીત માચિરમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વિજ્ઞાય યાતુધાનીં તાં કૃત્યમૃષિવધૈષિણીમ્ ।
અત્રિઃ ક્ષુધા પરીતાત્મા તતો વચનમબ્રવીત્ ॥
અત્ત્રિરુવાચ ।

અરાત્ત્રિરત્ત્રિઃ સા રાત્રિર્યાં નાધીતે ત્રિરદ્ય વૈ ।
અરાત્રિરત્રિરિત્યેવ નામ મે વિદ્ધિ શોભને ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

યથોદાહૃતમેતત્તે ત્વયા નામ મહાદ્યુતે ।
દુર્ધાર્યમેતન્મનસા ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

વસિષ્ઠોઽસ્મિ વરિષ્ઠોઽસ્મિ વસે વાસગૃહેષ્વપિ ।
વરિષ્ઠત્વાચ્ચ વાસાચ્ચ વસિષ્ઠ ઇતિ વિદ્દિ મામ્ ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામ નૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

કુલન્કુલં ચ કુવમઃ કુવમઃ કશ્યપો દ્વિજઃ ।
કાશ્યઃ કાશનિકાશત્વાદેતન્મે નામ ધારય ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

યથોદાહૃતમેતત્તે મયિ નામ મહાદ્યુતે ।
દુર્ધાર્યમેતન્મનસા ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

ભરેઽસુતાન્ભરે પોષ્યાન્ભરે દેવાન્ભરે દ્વિજાન્ ।
ભરે ભાર્યામહં વ્યાજાદ્ભરદ્વાજોઽસ્મિ શોભને ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામ નૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

ગોદમો દમતોઽધૂમોઽદમસ્તે સમદર્શનાત્ । વિદ્ધિ માં ગોતમં કૃત્યે યાતુધાનિ નિબોધ માં
યાતુધાન્યુવાચ ।

યથોદાહૃતમેતત્તે મયિ નામ મહામુને ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

વિશ્વેદેવાશ્ચ મે મિત્રં મિત્રમસ્મિ ગવાં તથા । વિશ્વામિત્ર ઇતિ ખ્યાતં યાતુધાનિ નિબોધ માં
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામ નૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

જાજમદ્યજજાનેઽહં જિજાહીહ જિજાયિષિ ।
જમદગ્નિરિતિ ખ્યાતં તતો માં વિદ્ધિ શોભને ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

યથોદાહૃતમેતત્તે મયિ નામ મહામુને ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
અરુન્ધત્યુવાચ ।

ધરાન્ધરિત્રીં વસુધાં ભર્તુસ્તિષ્ઠામ્યનન્તરમ્ ।
મનોઽનુરુન્ધતી ભર્તુરિતિ માં વિદ્ધ્યરુન્ધતીમ્ ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામનૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
ગણ્ડોવાચ ।

વક્ત્રૈકદેશે ગણ્ડેતિ ધાતુમેતં પ્રચક્ષતે ।
તેનોન્નતેન ગણ્ડેતિ વિદ્ધિ માઽનલસમ્ભવે ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામનૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાવતર પદ્મિનીમ્ ॥
પશુસખ ઉવાચ ।

પશૂન્યઞ્જામિ દૃષ્ટ્વાઽહં પશૂનાં ચ સદા સખા ।
ગૌણં પશુસખેત્યેવં વિદ્ધિ મામગ્નિસમ્ભવે ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામનૈરુક્તમેતત્તે દુઃખવ્યાભાષિતાક્ષરમ્ ।
નૈતદ્ધારયિતું શક્યં ગચ્છાઽવતર પદ્મિનીમ્ ॥
શુનઃસખ ઉવાચ ।

એભિરુક્તં યથા નામ નાહં વક્તુમિહોત્સહે ।
શુનઃસખસખાયં માં યાતુધાન્યુપધારય ॥
યાતુધાન્યુવાચ ।

નામ ન વ્યક્તમુક્તં વૈ વાક્યં સન્દિગ્ધયા ગિરા ।
તસ્માત્સકૃદિદાનીં ત્વં બ્રૂહિ યન્નામ તે દ્વિજ ॥
શુનઃસખ ઉવાચ ।

સકૃદુક્તં મયા નામ ન ગૃહીતં ત્વયા યદિ ।
તસ્માત્ત્રિદણ્ડાભિહતા ગચ્છ ભસ્મેતિ માચિરમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સા બ્રહ્મદણ્ડકલ્પેન તેન મૂર્ધ્નિ હતા તદા ।
કૃત્યા પપાત મેદિન્યાં ભસ્મ સાચ જગામ હ ॥

શુનઃસખશ્ચ હત્વા તાં યાતુધાનીં મહાબલામ્ ।
ભુવિ ત્રિદણ્ડં વિષ્ટભ્ય શાદ્વલે સમુપાવિશત્ ॥

તતસ્તે મુનયઃ સર્વેઃ પુષ્કરાણિ બિસાનિ ચ ।
યથાકામમુપાદાય સમુત્તસ્થુર્મુદાઽન્વિતાઃ ॥

શ્રમેણ મહતા યુક્તાસ્તે બિસાનિ કલાપશઃ ।
તીરે નિક્ષિપ્ય પદ્મિન્યાસ્તર્પણં ચક્રુરમ્ભસા ॥

અથોત્થાય જલાત્તસ્માત્સર્વે તે સમુપાગમન્ ।
નાપશ્યંશ્ચાપિ તે તાનિ બિસાનિ પુરુષર્ષભાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

કેન ક્ષુધાભિભૂતાનામસ્માકં પાપકર્મણામ્ ।
નૃશંસેનાપનીતાનિ બિસાન્યાહારકાઙ્ક્ષિણામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તે શઙ્કમાનાસ્ત્વન્યોન્યં પપ્રચ્છુર્દ્વિજસત્તમાઃ ।
ત ઊચુઃ શપથં સર્વે કુર્મ ઇત્યરિકર્શન ॥

ત ઉક્ત્વા બાઢમિત્યેવ સર્વ એવ તદા સમમ્ ।
ક્ષુધાર્તાઃ સુપરિશ્રાન્તાઃ શપથાયોપચક્રમુઃ ॥
અત્રિરુવાચ ।

સ ગાં સ્પૃશતુ પાદેન સૂર્યં ચ પ્રતિમેહતુ ।
અધ્યાયેષ્વધીયીત બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

અનધ્યાયે પઠેલ્લોકે શુનઃ સ પરિકર્ષતુ ।
પરિવ્રાટ્ કામવૃત્તિસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

શરણાગતં હન્તુ મિત્રં સ્વસુતાં ચોપજીવતુ ।
અર્થાન્કાઙ્ક્ષતુ કીનાશાદ્બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

વિષ્ણું બ્રહ્મણ્યદેવેશં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ । આધાતારં વિધાતારં સન્ધાતારં જગદ્ગુરુમ્ ।
વિહાય સ ભજત્વન્યં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

સર્વત્ર સર્વં લપતુ ન્યાસલોપં કરોતુ ચ ।
કૂટસાક્ષિત્વમભ્યેતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

વૃથા માંસાશનશ્ચાસ્તુ વૃથા દાનં કરોતુ ચ ।
યાતુ સ્ત્રિયં દિવા ચૈવ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

નૃશંસસ્ત્યક્તધર્માઽસ્તુ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।
બ્રાહ્મણં ચાપિ જયતાં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

ઉપાધ્યાયમધઃ કૃત્વા ઋચોઽધ્યેતુ યજૂંષિ ચ ।
જુહોતુ ચ સ કક્ષાગ્નૌ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

પુરીષમુત્સૃજત્વપ્સુ હન્તુ ગાં ચૈવ દ્રુહ્યત્ ।
અનૃતૌ મૈથુનં યાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

દ્વેષ્યો ભાર્યોપજીવી સ્યાદ્દુરબન્ધુશ્ચ વૈરવાન્ ।
અન્યોન્યસ્યાતિથિશ્ચાસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

અધીત્ય વેદાંસ્ત્યજતુ ત્રીનગ્નીનપવિધ્યતુ ।
વિક્રીણાતુ તથા સોમં બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

ઉદપાનોદકે ગ્રામે બ્રાહ્મણો વૃષલીપતિઃ ।
તસ્ય સાલોક્યતાં યાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

જીવતો વૈ ગુરૂન્ભૃત્યાન્ભરન્ત્વસ્ય પરે જનાઃ ।
દરિદ્રો બહુપુત્રઃ સ્યાદ્બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

અશુચિર્બ્રહ્મકૂટોઽસ્તુ મિથ્યા ચૈવાપ્યહઙ્કૃતઃ ।
કર્ષકો મત્સરી ચાસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥

હર્ષં કરોતુ ભૃતકો રાજ્ઞશ્વાસ્તુ પુરોહિતઃ । અયાજ્યસ્ય ભવેદૃત્વિક્ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ
અરુન્ધત્યુવાચ ।

નિત્યં પરિભવેચ્છ્વશ્રૂં ભર્તુર્ભવતુ દુર્મનાઃ ।
એકા સ્વાદુ સમશ્નાતુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા ॥

જ્ઞાતીનાં ગૃહમધ્યસ્થા સક્તૂનત્તુ દિનક્ષયે ।
અભોગ્યા વીરસૂરસ્તુ બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા ॥
ગણ્ડોવાચ ।

અનૃતં ભાષતુ સદા બન્ધુભિશ્ચ વિરુધ્યતુ ।
દદાતુ કન્યાં શુલ્કેન બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા ॥

સાધયિત્વા સ્વયં પ્રાશેદ્દાસ્યે જીર્યતુ ચૈવ હ ।
વિકર્મણા પ્રમીયેત બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યા ॥
પશુસખ ઉવાચ ।

દાસ એવ પ્રજાયેતામપ્રસૂતિરકિઞ્ચન ।
દૈવતેષ્વનમસ્કારો બિસસ્તૈન્યં કરોતિ યઃ ॥
શુનઃસખ ઉવાચ ।

અધ્વર્યવે દુહિતરં વા દદાતુ ચ્છન્દોગે વાઽચરિતબ્રહ્મચર્યે ।
આથર્વણં વેદમધીત્ય વિપ્રઃ સ્નાયીત વા યો હરતે બિસાનિ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

ઇષ્ટમેતદ્દ્વિજાતીનાં યોઽયં તે શપથઃ કૃતઃ ।
ત્વયા કૃતં બિસસ્તૈન્યં સર્વેષાં નઃ શુનઃસખ ॥
શુનઃસખ ઉવાચ ।

ન્યસ્તમદ્યં ન પશ્યદ્ભિર્યદુક્તં કૃતકર્મભિઃ ।
સત્યમેતન્ન મિથ્યૈતદ્બિસસ્તૈન્યં કૃતં મયા ॥

મયા હ્યન્તર્હિતાનીહ બિસાનીમાનિ પશ્યત ।
પરીક્ષાર્થં ભગવતાં કૃતમેવં મયાઽનઘાઃ ॥

રક્ષણાર્થં ચ સર્વેષાં ભવતામહમાગતઃ ।
યાતુધાની હ્યતિક્રૂરા કૃત્યૈષા વો વધૈષિણી ॥

વૃષાદર્ભિપ્રયુક્તૈષા નિહતા મે તપોધનાઃ ।
દુષ્ટા હિંસ્યાદિયં પાપા યુષ્માન્પ્રત્યગ્નિસમ્ભવા ॥

તસ્માદસ્મ્યાગતો વિપ્રા વાસવં માં નિબોધત । અલોભાદક્ષયા લોકાઃ પ્રાપ્તા વઃ સાર્વકામિકાઃ ।
ઉત્તિષ્ઠધ્વમિતઃ ક્ષિપ્રં તાનવાપ્નુત વૈ દ્વિજાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો મહર્ષયઃ પ્રીતાસ્તથેત્યુક્ત્વા પુરન્દરમ્ ।
સહૈવ ત્રિદશેન્દ્રેણ સર્વે જગ્મુસ્ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

એવમેતે મહાત્માનો યોગૈર્બહુવિધૈરપિ । ક્ષુધા પરમયા યુક્તાશ્છન્દ્યમાના મહાત્મભિઃ ।
નૈવ લોભં તદા યક્રુસ્તતઃ સ્વર્ગમવાપ્નુવન્ ॥

તસ્માત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ નરો લોભં વિવર્જયેત્ ।
એષ ધર્મઃ પરો રાજંસ્તસ્માલ્લોભં વિવર્જયેત્ ॥

ઇદં નરઃ સુચરિતં સમવાયેષુ કીર્તયન્ ।
અર્થભાગી ચ ભવતિ ન ચ દુર્ગાણ્યવાપ્નુતે ॥

પ્રીયન્તે પિતરશ્ચાસ્ય ઋષયો દેવતાસ્તથા ।
યશોધર્માર્થભાગી ચ ભવતિ પ્રેત્ય માનવઃ ॥