મહાભારત · અધ્યાય 13.141

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દાતૃપ્રતિગ્રહીત્રોર્વૈ કો વિશેષઃ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સાધોર્યઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્તથૈવાસાધુતો દ્વિજઃ ।
ગુણવત્યલ્પદોષઃ સ્યાન્નિર્ગુણે તુ નિમજ્જતિ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વૃષાદર્ભેશ્ચ સંવાદં સપ્તર્ષીણાં ચ ભારત ॥

કશ્યપોઽત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ ।
વિશ્વામિત્રો જમદગ્નિઃ સાધ્વી ચૈવાપ્યરુન્ધતી ॥

સર્વેષામથ તેષાં તુ ગણ્ડાભૂત્પરિચારિકા ।
શૂદ્રઃ પશુસખશ્ચૈવ ભર્તા ચાસ્યા બભૂવ હ ॥

તે ચ સર્વે તપસ્યન્તઃ પુરા ચેરુર્મહીમિમામ્ ।
સમાધિના પ્રતીક્ષન્તો બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ॥

અથાભવદનાવૃષ્ટિર્મહતી કુરુનન્દન ।
કૃચ્છ્રપ્રાણોઽભવદ્યત્ર લોકોઽયં વૈ ક્ષુધાન્વિતઃ ॥

કસ્મિંશ્ચિચ્ચ પુરા યજ્ઞે યાજ્યેન શિબિસૂનુના । દક્ષિણાર્થેઽથ ઋત્વિગ્ભ્યો દત્તઃ પુત્રોઽનિલઃ કિલ

અસ્મિન્કાલેઽથ સોઽલ્પાયુર્દિષ્ટાન્તમગમત્પ્રભુઃ ।
તે તં ક્ષુધાભિસન્તપ્તાઃ પરિવાર્યોપતસ્થિરે ॥

યાજ્યાત્મજમથો દૃષ્ટ્વા ગતાસુમૃષિસત્તમાઃ । અપચન્ત તદા સ્થાલ્યાં ક્ષુધાર્તાઃ કિલ ભારત

નાજીવ્યે મર્ત્યલોકેઽસ્મિન્નાત્માનં તે પરીપ્સવઃ ।
કૃચ્છ્રામાપેદિરે વૃત્તિમન્નહેતોસ્તપસ્વિનઃ ॥

અટમાનોઽથ તાન્માર્ગે પચમાનાન્મહીપતિઃ ।
રાજા શૈબ્યો વૃષાદર્ભિઃ ક્લિશ્યમાનાન્દદર્શ હ ॥
વૃષાદર્ભિરુવાચ ।

પ્રતિગ્રહસ્તારયતિ પુષ્ટિર્વૈ પ્રતિગૃહ્ણતામ્ ।
મયિ યદ્વિદ્યતે વિત્તં તદ્વૃણુધ્વં તપોધનાઃ ॥

પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં સૃષ્ટા વૃત્તિરનિન્દિતા । તસ્માદ્દદામિ વો વિત્તં તદ્વૃણુધ્વં તપોધનાઃ ॥

પ્રિયો હિ મે બ્રાહ્મણો યાચમાનો દદ્યામહં વોઽશ્વતરીસહસ્રમ્ ।
ધેનૂનાં દદ્યામયુતં સમગ્ર- મેકૈકશઃ સવૃષાઃ સમ્પ્રસૂતાઃ ॥

અશ્વાંસ્તથા શીઘ્રગાઞ્શ્વેતરૂપાં- ન્મનોજવાન્પ્રદદામ્યર્બુદાનિ ।
કુલમ્ભરાનનડુહઃ શતં શતા- ન્ધુર્યાઞ્શ્વેતાન્સર્વશોઽહં દદામિ । પ્રષ્ઠૌહીનાં પીવરાણાં ચ તાવ- દગ્ર્યા ગૃષ્ટીર્ધેનવઃ સુવ્રતાશ્ચ ॥

વરાન્ગ્રમાન્વ્રીહિરસં યવાંશ્ચ રત્નં ચાન્યદ્દુર્લભં કિં દદાનિ ।
નાસ્મિન્નભક્ષ્યે ભાવમેવં કુરુધ્વં પુષ્ટ્યર્થં વઃ કિં પ્રયચ્છામ્યહં વૈ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

રાજન્પ્રતિગ્રહો રાજ્ઞં મધ્વાસ્વાદો વિષોપમઃ ।
તજ્જાનમાનઃ કસ્માત્ત્વં કુરુષે નઃ પ્રલોભનમ્ ॥

દશસૂનાસમશ્ચક્રી દશચક્રિસમો ધ્વજી ।
દશધ્વજિસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ ॥

દશસૂનાસહસ્રાણિ યો વાહયતિ સૌનિકઃ । તેન તુલ્યો ભવેદ્રાજા ઘોરસ્તસ્ય પ્રતિગ્રહઃ ॥

ક્ષેત્રં હિ દૈવતમિવ બ્રાહ્મણાન્સમુપાશ્રિતમ્ ।
અમલો હ્યેષ તપસા પ્રીતઃ પ્રીણાતિ દેવતાઃ ॥

અહ્નાયેહ તપો જાતુ બ્રાહ્મણસ્યોપજાયતે ।
તદ્દાવ ઇવ નિર્દહ્યાત્પ્રાપ્તો રાજપ્રતિગ્રહઃ ॥

કુશલં સહ દાનેન રાજન્નસ્તુ સદા તવ ।
અર્થિભ્યો દીયતાં સર્વમિત્યુક્ત્વા તેન્યતો યયુઃ ॥

અપક્વમેવ તન્માંસમભૂત્તેષાં મહાત્મનામ્ ।
અથ હિત્વા યયુ સર્વે વનમાહારકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

તતઃ પ્રચોદિતા રાજ્ઞા વનં ગત્વાઽસ્ય મન્ત્રિણઃ ।
પ્રચીયોદુમ્બરાણિ સ્મ દાતું તેષાં પ્રચક્રિરે ॥

દૃષ્ટ્વા ફલાનિ મુનયસ્તે ગ્રહીતુમુપાદ્રવન્ ॥

ઉદુમ્બરાણ્યથાન્યાનિ હેમગર્ભાણ્યુપાહરન્ ।
ભૃત્યાસ્તેષાં તતસ્તાનિ પ્રગ્રાહિતુમુપાદ્રવન્ ॥

ગુરૂણીતિ વિદિત્વાઽથ ન ગ્રાહ્યાણ્યત્રિરબ્રવીત્ ।
નાસ્મેહ મન્દવિજ્ઞાના નાસ્મ માનુષબુદ્ધયઃ ॥

હૈમાનીમાનિ જાનીમઃ પ્રતિબુદ્ધાઃ સ્મ જાગૃમ । ઇહ હ્યેતદુપાવૃત્તં પ્રેત્ય સ્યાત્કટુકોદયમ્ ।
અપ્રતિગ્રાહ્યમેવૈતત્પ્રેત્યેહ ચ સુખેપ્સુના ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

શતેન નિષ્કગુણિતં સહસ્રેણ ચ સમ્મિતમ્ ।
તથા બહુ પ્રતીચ્છન્વૈ પાપિષ્ઠાં લભતે ગતિમ્ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
સર્વં તન્નાલમેકસ્ય તસ્માદ્વિદ્વાઞ્શમં વ્રજેત્ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

ઉત્પન્નસ્ય રુરોઃ શૃઙ્ગં વર્દમાનસ્ય વર્ધતે ।
પ્રાર્થના પુરુષસ્યેવ તસ્ય માત્રા ન વિદ્યતે ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

ન તલ્લોકે દ્રવ્યમસ્તિ યલ્લોભં પ્રતિપૂરયેત્ ।
સમુદ્રકલ્પઃ પુરુષો ન કદાચન પૂર્યતે ॥
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।

કામં કામયમાનસ્ય યદા કામઃ સમૃધ્યતે ।
અથૈનમપરઃ કામ ઇષ્ટો વિધ્યતિ બાણવત્ ॥
અત્રિરુવાચ ।

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ । હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥
જમદગ્નિરુવાચ ।

પ્રતિગ્રહે સંયમો વૈ તપો ધારયતે ધ્રુવમ્ ।
તદ્ધનં બ્રાહ્મણસ્યેહ લુભ્યમાનસ્ય વિસ્રવેત્ ॥
અરુન્ધત્યુવાચ ।

ધર્માર્થં સઞ્ચયો યો વા દ્રવ્યાણાં પક્ષસમ્મતઃ ।
તપઃસઞ્ચય એવેહ વિશિષ્ટો દ્રવ્યસઞ્ચયાત્ ॥
ચણ્ડોવાચ ।

ઉગ્રાદિતો ભયાદ્યસ્માદ્બિભ્યતીમે મમેશ્વરાઃ ।
બલીયસો દુર્બલવદ્બિભેમ્યહમતઃ પરમ્ ॥
પશુસસ્વ ઉવાચ ।

યદ્વૈ ધર્માત્પરં નાસ્તિ તાદૃશં બ્રાહ્મણા વિદુઃ ।
વિનયાત્સાધુ વિદ્વાંસમુપાસેયં યથાતથમ્ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

કુશલં સહ દાનેન તસ્મૈ યસ્ય પ્રજા ઇમાઃ ।
ફલાન્યુપધિયુક્તાનિ ય એવં નઃ પ્રયચ્છતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા હેમગર્ભાણિ હિત્વા તાનિ ફલાનિ તે ।
ઋષયો જગ્મુરન્યત્ર સર્વ એવ દૃઢવ્રતાઃ ॥

અથ તે મન્ત્રિણઃ સર્વે રાજાનમિદમબ્રુવન્ । ઉપધિં શઙ્કમાનાસ્તે હિત્વા તાનિ ફલાનિ વૈ ।
તતોઽન્યત્રૈવ ગચ્છન્તિ વિદિતં તેઽસ્તુ પાર્થિવ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તુ ભૃત્યૈસ્તૈર્વૃષાદર્ભિશ્ચુકોપ હ ।
તેષાં વૈ પ્રતિકર્તું ચ સર્વેષામગમદ્ગૃહમ્ ॥

સ ગત્વાઽહવનીયેઽગ્નૌ તીવ્રં નિયમમાસ્થિતઃ ।
જુહાવ સંસ્કૃતૈર્મન્ત્રૈરેકૈકામાહુતિં નૃપઃ ॥

તસ્માદગ્નેઃ સમુત્તસ્થૌ કૃત્યા લોકભયન્કરી ।
તસ્યા નામ વૃષાદર્ભિર્યાતુધાનીત્યથાકરોત્ ॥

સા કૃત્યા કાલરાત્રીવ કૃતાઞ્જલિરુપસ્થિતા ।
વૃષાદર્ભિ નરપતિં કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્ ॥
વૃષાદર્ભિરુવાચ ।

ઋષીણાં ગચ્છ સપ્તાનામરુન્ધત્યાસ્તથૈવ ચ ।
દાસીભર્તુશ્ચ દાસ્યાશ્ચ મનસા નામ ધારય ॥

જ્ઞાત્વા નામાનિ ચૈવૈષાં સર્વાનેતાન્વિનાશય ।
વિનષ્ટેષુ તથા સ્વૈરં ગચ્છ યત્રેપ્સિતં તવ ॥

સા તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય યાતુધાની સ્વરૂપિણી ।
જગામ તદ્વનં યત્ર વિચેરુસ્તે મહર્ષયઃ ॥