મહાભારત · અધ્યાય 13.132

અપિ ચેદં પુરા રામ શ્રુતં મે બ્રહ્મદર્શનમ્ ।
પિતામહસ્ય યદ્વૃત્તં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥

દેવસ્ય મહતસ્તાત વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્ ।
ઐશ્વર્યે વારુણેવાઽથ રુદ્રસ્યેશસ્ય વૈ પ્રભો ॥

આજગ્મુર્મુનયઃ સર્વે દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ ।
યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વષટ્કારશ્ચ મૂર્તિમાન્ ॥

મૂર્તિમન્તિ ચ સામાનિ યજૂંષિ ચ સહસ્રશઃ ।
ઋગ્વેદશ્ચાગમત્તત્ર પદક્રમવિભૂષિતઃ ॥

લક્ષણાનિ સ્વરાસ્તોભા નિરુક્તાઃ સ્વરભક્તયઃ ।
ઓન્કારશ્છન્દસાં નેત્રં નિગ્રહપ્રગ્રહૌ તથા ॥

વેદાશ્ચ સોપનિષદો વિદ્યા સાવિત્ર્યથાપિ ચ ।
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ દધાર ભગવાઞ્શિવઃ ॥

સઞ્જુહાવાત્મનાઽત્માનં સ્વયમેવ તદા પ્રભો ।
યજ્ઞં ચ શોભયામાસ બહુરૂપં પિનાકધૃત્ ॥

દ્યૌર્નભઃ પૃથિવી ખં ચ તથા ચૈવૈષ ભૂપતિઃ ।
સર્વવિદ્યેશ્વરઃ શ્રીમાનેષ ચાપિ વિભાવસુઃ ॥

એષ બ્રહ્મા શિવો રુદ્રો વરુણોઽગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ ।
કીર્ત્યતે ભગવાન્દેવઃ સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ ॥

તસ્ય યજ્ઞઃ પશુપતેસ્તપઃ ક્રતવ એવ ચ ।
દીક્ષા દીપ્તવ્રતા દેવી દિશશ્ચ સદિગીશ્વરાઃ ॥

દેવપત્ન્યશ્ચ કન્યાશ્ચ દેવાનાં ચૈવ માતરઃ । આજગ્મુઃ સહિતાસ્તત્ર તદા ભૃગુકુલોદ્વહ ।
યજ્ઞં પશુપતેઃ પ્રીતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સ્વયમ્ભુવસ્તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ભુવિ ॥

તસ્ય શુક્રસ્ય નિષ્યન્દાન્પાંસૂન્સઙ્ગૃહ્ય ભૂમિતઃ ।
પ્રાસ્યત્પૂષા કરાભ્યાં વૈ તસ્મિન્નેવ હુતાશને ॥

તતસ્તસ્મિન્સમ્પ્રવૃત્તે સત્રે જ્વલિતપાવકે ।
બ્રહ્મણો જુહ્વતસ્તત્ર પ્રાદુર્ભાવો બભૂવહ ॥

સ્કન્નમાત્રં ચ તચ્છુક્રં સ્રુવેણ પરિગૃહ્ય સઃ ।
આજ્યવન્મન્ત્રતશ્ચાપિ સોઽજુહોદ્ભૃગુનન્દન ॥

તતઃ સ જનયામાસ ભૂતગ્રામં ચ વીર્યવાન્ ।
તસ્ય તત્તેજસસ્તસ્માજ્જજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્ ॥

તમસસ્તામસા ભાવા વ્યાપિ સત્વં તથોભયમ્ । સ ગુણસ્તેજસો નિત્યં તમસ્યાકાશમેવ ચ ।
સર્વભૂતેષુ ચ તથા સત્વં તેજસ્તથોત્તમમ્ ॥

શુક્રે હુતેઽગ્નૌ તસ્મિંસ્તુ પ્રાદુરાસંસ્ત્રયઃ પ્રભો ।
પુરુષા વપુષા યુક્તાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રસવજૈર્ગુણૈઃ ॥

ભર્જનાદ્ભૃગુરિત્યેવમઙ્ગારેભ્યોઽઙ્ગિરાઽભવત્ । અઙ્ગારસંશ્રયાચ્ચૈવ કવિરિત્યપરોઽભવત્ ।
સહ જ્વાલાભૈરુત્પન્નો ભૃગુસ્તસ્માદ્ભૃગુઃ સ્મૃતઃ ॥

મરીચિભ્યો મરીચિસ્તુ મારીચઃ કશ્યપો હ્યભૂત્ ।
અઙ્ગોરભ્યોઽઙ્ગિરાસ્તાત વાલખિલ્યાઃ કુશોચ્ચયાત્ ॥

અત્રૈવાત્રેતિ ચ વિભો જાતમત્રિં વદન્ત્યપિ ॥

તથા ભસ્મવ્યપોહેભ્યો બ્રહ્મર્ષિગણસમ્મતાઃ ।
વૈખાનસાઃ સમુત્પન્નાસ્તપઃ શ્રુતગુણેપ્સવઃ ॥

અશ્રુતોઽસ્ય સમુત્પન્નાવશ્વિનૌ રૂપસમ્મતૌ । શેષાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
ઋષયો રોમકૂપેભ્યઃ સ્વેદાચ્છન્દો બલાન્મનઃ ॥

એતસ્માત્કારણાદાહુરગ્નિઃ સર્વાસ્તુ દેવતાઃ ।
ઋષયઃ શ્રુતસમ્પન્ના વેદપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥

યાનિ દારૂણિ નિર્યાસાસ્તે માસાઃ પક્ષસઞ્જ્ઞિતાઃ ।
અહોરાત્રા મુહૂર્તાશ્ચ વીતજ્યોતિશ્ચ વારુણમ્ ॥

રૌદ્રં લોહિતમિત્યાહુર્લોહિતાત્કનકં સ્મૃતમ્ ।
તન્મૈત્રમિતિ વિજ્ઞેયં ધૂમાચ્ચ વસવઃ સ્મૃતાઃ ॥

અર્ચિષો યાશ્ચ તે રુદ્રાસ્તથાઽદિત્યા મહાપ્રભાઃ ।
ઉદ્દીપ્તાસ્તે તથાઽઙ્ગારા યે ધિષ્ણ્યેષુ દિવિ સ્થિતાઃ ॥

અગ્નિર્નાથશ્ચ લોકસ્ય તત્પરં બ્રહ્મ તદ્ભુવમ્ ।
સર્વકામદમિત્યાહુસ્તત્ર હવ્યમુપાવહન્ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાદેવો વરુણઃ પવનાત્મકઃ ।
મમ સત્રમિદં દિવ્યમહં ગૃહપતિસ્ત્વિહ ॥

ત્રીણિ પૂર્વાણ્યપત્યાનિ મમ તાનિ ન સંશયઃ ।
ઇતિ જાનીત ખગમા મમ યજ્ઞફલં હિ તત્ ॥
અગ્નિરુવાચ ।

મદઙ્ગેભ્યઃ પ્રસૂતાનિ મદાશ્રયકૃતાનિ ચ ।
મમૈવ તાન્મપત્યાનિ મમ શુક્લં હુતં હિ તત્ ॥

અથાબ્રવીલ્લોકગુરુર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
મમૈવ તાન્યપત્યાનિ મમ શુક્લં હુતં હિ તત્ ॥

અહં વક્તા ચ મન્ત્રસ્ય હોતા શુક્રસ્ય ચૈવ હ ।
યસ્ય બીજં ફલં તસ્ય શુક્રં ચેત્કારણં મતમ્ ॥

તતોઽબ્રુવન્દેવગણાઃ પિતામહમુપેત્ય વૈ ।
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે શિરોભિરભિવન્દ્ય ચ ॥

વયં ચ ભગવન્સર્વે જગચ્ચ સચરાચરમ્ । તવૈવ પ્રસવાઃ સર્વે તસ્માદગ્નિર્વિભાવસુઃ ।
વરુણશ્ચેશ્વરો દેવો લભતાં કામમીપ્સિતમ્ ॥

નિસર્ગાદ્બ્રહ્મણશ્ચાપિ વરુણો યાદસામ્પતિઃ ।
જગ્રાહ વૈ ભૃગુ પૂર્વમપત્યં સૂર્યવર્ચસમ્ ॥

ઈશ્વરોઽઙ્ગિરસં ચાગ્નેરપત્યાર્થમકલ્પયત્ ।
પિતામહસ્ત્વપત્યં વૈકવિં જગ્રાહ તત્ત્વવિત્ ॥

તદા સ વારુણિઃ ખ્યાતો ભૃગુઃ પ્રસવકર્મકૃત્ । આગ્નેયસ્ત્વઙ્ગિરાઃ શ્રીમાન્કવિર્બ્રાહ્મો મહાયશાઃ ।
ભાર્ગવાઙ્ગિરસૌ લોકે લોકસન્તાનલક્ષણૌ ॥

એતે વિપ્રવરાઃ સર્વે પ્રજાનાં પતયસ્ત્રયઃ ।
સર્વં સન્તાનમેતેષામિદમિત્યુપધારય ॥

ભૃગોસ્તુ પુત્રાઃ સપ્તાસન્સર્વે તુલ્યા ભૃગોર્ગુણૈઃ ।
ચ્યવનો વજ્રશીર્ષશ્ચ શુચિરૌર્વસ્તથૈવ ચ ॥

શુક્રો વરેણ્યશ્ચ વિભુઃ સવનશ્ચેતિ સપ્ત તે ।
ભાર્ગવા વારુણાઃ સર્વે યેષાં વંશે ભવાનપિ ॥

અષઅટૌ ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રા વારુણાસ્તેઽપ્યવારુણાઃ ।
બૃહસ્પતિરુચથ્યશ્ચ વયસ્યઃ શાન્તિરેવ ચ ॥

ઘોરો વિરૂપઃ સંવર્તઃ સુધન્વા ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ।
એતેઽષ્ટૌ વહ્નિજાઃ સર્વે જ્ઞાનનિષ્ઠા નિરામયાઃ ॥

બ્રાહ્મણાશ્ચ કવેઃ પુત્રા વારુણાસ્તેઽપ્યુદાહૃતાઃ ।
અષ્ટૌ પ્રસવજૈર્યુક્તા ગુણૈર્બ્રહ્મવિદઃ શુભાઃ ॥

કવિઃ કાવ્યશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ બુદ્ધિમાનુશના તથા ।
ભૃગુશ્ચ વરુણશ્ચૈવ કાશ્યપોઽગ્નિશ્ચ ધર્મવિત્ ॥

અષ્ટૌ કવિસુતા હ્યેતે સર્વમેભિર્જગત્તતમ્ ।
પ્રજાપતય એતે હિ પ્રજાનાં યૈરિમાઃ પ્રજાઃ ॥

એવમઙ્ગિરસશ્ચૈવ કવેશ્ચ પ્રસવાન્વયૈઃ ।
ભૃગોશ્ચ ભૃગુશાર્દૂલ વંશજૈઃ સતતં જગત્ ॥

વરુણશ્ચાદિતો વિપ્ર જગ્રાહ પ્રભુરીશ્વરઃ ।
કવિં તાત ભૃગું ચાપિ તસ્માત્તૌ વારુણૌ સ્મૃતૌ ॥

જગ્રાહાઙ્ગિરસં દેવઃ શિખી તસ્માદ્ભુતાશનઃ ।
તસ્માદાઙ્ગિરસા જ્ઞેયાઃ સર્વ એવ તદન્વયાઃ ॥

બ્રહ્મા પિતામહઃ પૂર્વં દેવતાભિઃ પ્રસાદિતઃ ।
ઇમે નઃ સન્તરિષ્યન્તિ પ્રજાભિર્જગદીશ્વરાઃ ॥

સર્વે પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ચાતિતપસ્વિનઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાદિમં લોકં ધારયિષ્યન્તિ શાશ્વતં ॥

તથૈવ વંશકર્તારસ્તવ તેજોવિવર્ધનાઃ ।
ભવેયુર્વેદવિદુષઃ સર્વે ચ કૃતિનસ્તથા ॥

દેવપક્ષચરાઃ સૌમ્યાઃ પ્રાજાપત્યા મહર્ષયઃ ।
અનન્તં બ્રહ્મ સત્યં ચ તપશ્ચ પરમં ભુવિ ॥

સર્વે હિ વયમેતે ચ તવૈવ પ્રસવાઃ પ્રભો ।
દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ત્વં હિ કર્તા પિતામહ ॥

મારીચમાદિતઃ કૃત્વા સર્વે ચૈવાથ ભાર્ગવાઃ ।
અપત્યાનીતિ સમ્પ્રેક્ષ્ય ક્ષમયામ પિતામહ ॥

અથ સ્વેનૈવ રૂપેણિ પ્રજનિષ્યન્તિ વૈ પ્રજાઃ ।
સ્થાપયિષ્યન્તિ ચાત્માનં યુગાદિનિધને તથા ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તદા તૈસ્તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
તતેત્યેવાબ્રવીત્પ્રીતસ્તેઽપિ જગ્મુર્યથાગતમ્ ॥

એવમેતત્પુરાવૃત્તં તસ્ય યજ્ઞે મહાત્મનઃ ।
દેવશ્રેષ્ઠસ્ય લોકાદૌ વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્ ॥

અગ્નિર્બ્રહ્મ પશુપતિઃ શર્વો રુદ્રઃ પ્રજાપતિઃ ।
અગ્નેરપત્યમેતદ્વૈ સુવર્ણમિતિ ધારણાઃ ॥

અગ્ન્યભાવે ચ કુરુતે વહ્નિસ્થાનેષુ કાઞ્ચનમ્ ।
જામદગ્ન્યપ્રમાણજ્ઞો વેદશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

કુશસ્તમ્બે જુહોત્યગ્નિં સુવર્ણે તત્ર ચ સ્થિતે ।
વલ્મીકસ્ય વપાયાં ચ કર્ણે વાજસ્ય દક્ષિણે ॥

શકટોર્વ્યા પરસ્યાપ્સુ બ્રાહ્મણસ્ય કરે તથા ।
હુતે પ્રીતિકરીમૃદ્ધિં ભગવાંસ્તત્ર મન્યતે ॥

તસ્માદગ્નિપરાઃ સર્વે દેવતા ઇતિ શુશ્રુમ ।
બ્રહ્મણો હિ પ્રભૂતોઽગ્નિરગ્નેરપિ ચ કાઞ્ચનમ્ ॥

તસ્માદ્યે વૈ પ્રયચ્છન્તિ સુવર્ણં ધર્મદર્શિનઃ ।
દેવતાસ્તે પ્રયચ્છન્તિ સમસ્તા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તસ્ય વા તપસો લોકાન્ગચ્છતઃ પરમાં ગતિમ્ ।
સ્વર્લોકે રાજરાજ્યેન સોભિષિચ્યેત ભાર્ગવ ॥

આદિત્યોદયને પ્રાપ્તે વિધિમન્ત્રપુરસ્કૃતમ્ ।
દદાતિ કાઞ્ચનં યો વાઃ દુઃસ્વપ્નં પ્રતિહન્તિ સઃ ॥

દદાત્યુદિતમાત્રે યસ્યસ્ય પાપ્મા વિધૂયતે ।
મધ્યાહ્ને દદતો રુક્મં હન્તિ પાપમનાગતમ્ ॥

દદાતિ પસ્ચિમાં સન્ધ્યાં યઃ સુવર્ણં યતવ્રતઃ ।
બ્રહ્મવાય્વગ્નિસોમાનાં સાલોક્યમુપયાતિ સઃ ॥

સેન્દ્રેષુ ચૈવ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠા વિન્દતે શુભામ્ ।
ઇહ લોકે યશઃ પ્રાપ્ય શાન્તપાપ્મા ચ મોદતે ॥

તતઃ સમ્પદ્યતેઽન્યેષુ લોકેષ્વપ્રતિમઃ સદા ।
અનાવૃતગતિશ્ચૈવ કામચારો ભવત્યુત ॥

ન ચ ક્ષરતિ તેભ્યશ્ચ યશશ્ચૈવાપ્નુતે મહત્ ।
સુવર્ણમક્ષયં દત્ત્વા લોકાંશ્ચાપ્નોતિ પુષ્કલાન્ ॥

યસ્તુ સઞ્જનયિત્વાઽગ્નિમાદિત્યોદયનં પ્રતિ ।
દદ્યાદ્્વૈ વ્રતમુદ્દિશ્ય સર્વકામાન્સમશ્નુતે ॥

અગ્નિરિત્યેવ તત્પ્રાહુઃ પ્રદાનં ચ સુખાવહમ્ ।
યથેષ્ટગુણસંવૃત્તં પ્રવર્તકમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

એષા સુવર્ણસ્યોત્પત્તિઃ કથિતા તે મયાઽનઘ ।
કાર્તિકેયસ્ય ચ વિભો તદ્વિદ્ધિ ભૃગુનન્દન ॥

કાર્તિકેયસ્તુ સંવૃદ્ધઃ કાલેન મહતા તદા ।
દેવૈઃ સેનાપતિત્વેન વૃતઃ સેન્દ્રૈર્ભૃગૂદ્વહ ॥

જઘાન તારકં ચાપિ દૈત્યમન્યાંસ્તથાઽસુરાન્ ।
ત્રિદશેન્દ્રાજ્ઞયા બ્રહ્મઁલ્લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

સુવર્ણદાને ચ મયા કથિતાસ્તે ગુણા વિભો ।
તસ્માત્સુવર્ણં વિપ્રેભ્યઃ પ્રયચ્છ તદતાંવર ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ વસિષ્ઠેન જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
દદૌ સુવર્ણં વિપ્રભ્યો વ્યમુચ્યત ચ કિલ્બિષાત્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સુવર્ણસ્ય મહીપતે ।
પ્રદાનસ્ય ફલં ચૈવ જન્મ ચાસ્ય યુધિષ્ઠિર ॥

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રેભ્યઃ પ્રયચ્છ કનકં બહુઃ ।
દદત્સુવર્ણં નૃપતે કિલ્બિષાદ્વિપ્રમોક્ષ્યસિ ॥