મહાભારત · અધ્યાય 13.103

તિલાનાં કીદૃશં દાનમથ દીપસ્ય ચૈવ હિ ।
અન્નાનાં વાસસા ચૈવ ભૂય એવ બ્રવીહિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય ચ સંવાદં યમસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

મધ્યદેશે મહાન્ગ્રામો બ્રાહ્મણાનાં બભૂવ હ ।
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે યામુનસ્ય ગિરેરધઃ ॥

પર્ણશાલેતિ વિખ્યાતો રમણીયો નરાધિપ ।
વિદ્વાંશસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠા બ્રાહ્મણાશ્ચાવસંસ્તથા ॥

અથ પ્રાહ યમઃ કઞ્ચિત્પુરુષં કૃષ્ણવાસસમ્ ।
રક્તાક્ષમૂર્ધ્વરોમાણં કાકજઙ્ઘાક્ષિનાસિકમ્ ॥

ગચ્છ ત્વં બ્રાહ્મણગ્રામં તતો ગત્વા તમાનય ।
અગસ્ત્યં ગોત્રતશ્ચાપિ નામતશ્ચાપિ શર્મિણમ્ ॥

શમે નિવિષ્ટં વિદ્વાંસમધ્યાપકમનાવૃતમ્ ।
મા ચાન્યમાનયેથાસ્ત્વં સગોત્રં તસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥

સ હિ તાદૃગ્ગુણસ્તેન તુલ્યોઽધ્યયનજન્મના । અપત્યેષુ તથા વૃત્તે સમસ્તેનૈવ ધીમતા ।
તમાનય યથોદ્દિષ્ટં પૂજા કાર્યા હિ તસ્ય મે ॥

સ ગત્વા પ્રતિકૂલં તચ્ચકાર યમશાસનમ્ ।
તમાક્રમ્યાનયામાસ પ્રતિષિદ્ધો યમેન યઃ ॥

તસ્મૈ યમઃ સમુત્થાય પૂજા કૃત્વા ચ વીર્યવાન્ ।
પ્રોવાચ નીયતામેષ સોઽન્ય આનીયતામિતિ ॥

એવમુક્તે તુ વચને ધર્મરાજેન સ દ્વિજઃ । ઉવાચ ધર્મરાજાનં નિર્વિણ્ણોઽધ્યયનેન વૈ ।
યો મે કાલો ભવેચ્છેષસ્તં વસેયમિહાચ્યુત ॥
યમ ઉવાચ ।

નાહં કાલસ્ય વિહિતં પ્રાપ્નોમીહ કથઞ્ચન ।
યો હિ ધર્મં ચરતિ વૈ તં તુ જાનામિ કેવલમ્ ॥

ગચ્છ વિપ્ર ત્વમદ્યૈવ આલયં સ્વં મહાદ્યુતે ।
બ્રૂહિ સર્વં યથા સ્વૈરં કરવાણિ કિમચ્યુત ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

શુદ્ધદાનં ચ સુમહત્પુણ્યં સ્યાત્તદ્બ્રવીહિ મે ।
સર્વસ્ય હિ પ્રમાણં ત્વં ત્રૈલોક્યસ્યાપિ સત્તમ ॥
યમ ઉવાચ ।

શૃણુ તત્ત્વેન વિપ્રર્પે પ્રદાનવિધિમુત્તમમ્ ।
તિલાઃ પરમકં દાનં પુણ્યં ચૈવેહ શાશ્વતમ્ ॥

તિલાશ્ચ સમ્પ્રદાતવ્યા યથાશક્તિ દ્વિજર્ષભ ।
નિત્યદાનાત્સર્વકામાંસ્તિલા નિર્વર્તયન્ત્યુત ॥

તિલાઞ્શ્રાદ્ધે પ્રશંસન્તિ દાનમેતદ્ધ્યનુત્તમમ્ ।
તાન્પ્રયચ્છસ્વ વિપ્રેભઅયો વિધિદૃષ્ટેન કર્મણાઃ ॥

વૈશાખ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં તુ તિલાન્દદ્યાદ્દ્વિજાતિષુ । તિલા ભક્ષયિતવ્યાશ્ચ સદા ત્વાલમ્ભં ચ તૈઃ

કાર્યં સતતમિચ્છદ્ભિઃ શ્રેયઃ સર્વાત્મના ગૃહે ।
તથાઽપઃ સર્વદા દેયાઃ પેયાશ્ચૈવ ન સંશયઃ ॥

પુષ્કરિણ્યસ્તટાકાનિ કૂપાંશ્ચૈવાત્ર ખાનયેત્ ।
એતત્સુદુર્લભતરમિહ લોકે દ્વિજોત્તમ ॥

આપો નિત્યં પ્રદેયાસ્તે પુણ્યં હ્યેતદનુત્તમમ્ । પ્રપાશ્ચ કાર્યા દાનાર્થં નિત્યં તે દ્વિજસત્તમ ।
ભુક્તેઽપ્યથ પ્રદેયં તુ પાનીયં વૈ વિશેષતઃ ॥

પાનીયાભ્યર્થિનં દૃષ્ટ્વા પ્રીત્યા દત્ત્વા ત્વરાન્વિતઃ ।
વસ્ત્રે તન્તુપ્રમાણેન દીપે નિમિષવત્સરમ્ ॥

ગવાં રોમપ્રમાણેન સ્વર્ગભોગમુપાશ્નુતે ।
જલબિન્દુપ્રમાણેન તદેતાન્યુપવર્તય ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તે સ તદા તેન યમદૂતેન વૈ ગૃહાન્ ।
નીતશ્ચ કારયામાસ સર્વં તદ્યમશાસનમ્ ॥

નીત્વા તં યમદૂતોઽપિ ગૃહીત્વા શર્મિણં તદા ।
યયૌ સ ધર્મરાજાય ન્યવેદયત ચાપિ તમ્ ॥

તં ધર્મરાજો ધર્મજ્ઞં પૂજયિત્વા પ્રતાપવાન્ ।
કૃત્વા ચ સંવિદં તેન વિસસર્જ યથાગતમ્ ॥

તસ્યાપિ ચ યમઃ સર્વમુપદેશં ચકાર હ ।
પ્રેત્યૈત્ય ચ તતઃ સર્વં ચકારોક્તં યમેન તત્ ॥

તથા પ્રશંસને દીપાન્યમઃ પિતૃહિતેપ્સયા ।
તસ્માદ્દીપપ્રદો નિત્યં સન્તારતિ વૈ પિતૄન્ ॥

દાતવ્યાઃ સતતં દીપાસ્તસ્માદ્ભરતસત્તમ ।
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ ચક્ષુષ્યં ચાત્મનાં વિભો ॥

રત્નદાનં ચ સુમહત્પુણ્યમુક્તં જનાધિપ ।
યસ્તાન્વિક્રીય યજતે બ્રાહ્મણો હ્યભયન્કરમ્ ॥

યદ્વૈ દદાતિ વિપ્રેભ્યો બ્રાહ્મણઃ પ્રતિગૃહ્ય વૈ ।
ઉભયોઃ સ્યાત્તદક્ષય્યં દાતુરાદાતુરેવ ચ ॥

યો દદાતિ સ્થિતઃ સ્થિત્યાં તાદૃશાય પ્રતિગ્રહમ્ ।
ઉભયોરક્ષયં ધર્મં તં મનુઃ પ્રાહ ધર્મવિત્ ॥

વાસસાં સમ્પ્રદાનેનિ સ્વદારનિરતો નરઃ ।
સુવસ્ત્રશ્ચ સુવેષશ્ચ ભવતીત્યનુશુશ્રુમ ॥

ગાવઃ સુવર્ણં ચ તથા તિલાશ્ચૈવાનુવર્ણિતાઃ ।
બહુશઃ પુરુષવ્યાઘ્ર વેદપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥

વિવાહાંશ્ચૈવ કુર્વીત પુત્રાનુત્પાદયેત ચ ।
પુત્રલાભો હિ કૌરવ્ય સર્વલાભાદ્વિશિષ્યતે ॥