મહાભારત · અધ્યાય 13.101

દહ્યમાનાય વિપ્રાય યઃ પ્રયચ્છત્યુપાનહૌ ।
યત્ફલં તસ્ય ભવતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઉપાનહૌ પ્રયચ્છેદ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ સમાહિતઃ ।
મર્દતે કણ્ટકાન્સર્વાન્વિષમાન્નિસ્તરત્યપિ ॥

સ શત્રૂણામુપરિ ચ સન્તિષ્ઠતિ યુધિષ્ઠિર ।
યાનં ચાશ્વતરીયુક્તં તસ્ય શુભ્રં વિશામ્પતે ॥

ઉપતિષ્ઠતિ કૌન્તેય રૌપ્યકાઞ્ચનભૂષિતમ્ ।
શકટં દમ્યસંયુક્તં દત્તં ભવતિ ચૈવ હિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યત્ફલં તિલદાને ચ ભૂમિદાને ચ કીર્તિતમ્ ।
ગોદાને ચાન્નદાને ચ ભૂયસ્તદ્બ્રૂહિ કૌરવ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુષ્વ મમ કૌન્તૈય તિલદાનસ્ય યત્ફલમ્ ।
નિશમ્ય ચ યથાન્યાયં પ્રયચ્છ કુરુસત્તમ ॥

પિતૄણાં પ્રથમં ભોજ્યં તિલાઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।
તિલદાનેન વૈ તસ્માત્પિતૃપક્ષઃ પ્રમોદતે ॥

માઘમાસે તિલાન્યસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
સર્વસત્વસમાકીર્ણં નરકં સ ન પશ્યતિ ॥

સર્વસત્રૈશ્ચ યજતે યસ્તિલૈર્યજતે પિતૄન્ ।
ન ચાકામેન દાતવ્યં તિલૈઃ શ્રાદ્ધં કદાચન ॥

મહર્ષેઃ કશ્યપસ્યૈતે ગાત્રેભ્યઃ પ્રસૃતાસ્તિલાઃ । તતો દિવ્યં ગતા ભાવં પ્રદાનેષુ તિલાઃ પ્રભો

પૌષ્ટિકા રૂપદાશ્ચૈવ તથા પાપવિનાશનાઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રદાનેભ્યસ્તિલદાનં વિશિષ્યતે ॥

આપસ્તમ્બશ્ચ મેધાવી શઙ્ખશ્ચ લિખિતસ્તથા ।
મહર્ષિર્ગૌતમશ્ચાપિ તિલદાનૈર્દિવં ગતાઃ ॥

તિલહોમરતા વિપ્રાઃ સર્વે સંયતમૈથુનાઃ ।
સમા ગવ્યેન હવિષા પ્રવૃત્તિષુ ચ સંસ્થિતાઃ ॥

સર્વેષામિતિ દાનાનાં તિલદાનં વિશિષ્યતે ।
અક્ષયં સર્વદાનાનાં તિલદાનમિહોચ્યતે ॥

ઉચ્છિન્ને તુ પુરા હવ્યે કુશિકર્ષિઃ પરન્તપઃ ।
તિલૈરગ્નિત્રયં હુત્વા પ્રાપ્તવાન્ગતિમુત્તમામ્ ॥

ઇતિ પ્રોક્તં કુરુશ્રેષ્ઠ તિલદાનમનુત્તમમ્ ।
વિધાનં યેન વિધિના તિલાનામિહ શસ્યતે ॥

અત ઊર્ધ્વં નિબોધેદં દેવાનાં યષ્ટુમિચ્છતામ્ ।
સમાગમે મહારાજ બ્રહ્મણા વૈ સ્વયમ્ભુવા ॥

દેવાઃ સમેત્ય બ્રહ્માણં ભૂમિભાગે યિયશ્રવઃ ।
શુભં દેશમયાચન્ત યજેમ ઇતિ પાર્થિવ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

ભગવંસ્ત્વં પ્રભુર્ભૂમેઃ સર્વસ્ય ત્રિદિવસ્ય ચ ।
યજેમ હિ મહાભાગ યજ્ઞં ભવદનુજ્ઞયા ॥

નાનનુજ્ઞાતભૂમિર્હિ યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે । ત્વં હિ સર્વસ્ય જગતઃ સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ।
પ્રભુર્ભવસિ તસ્માત્ત્વં સમનુજ્ઞાતુમર્હસિ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

દદાનિ મેદિનીભાગં ભવદ્ભ્યોઽહં સુરર્ષભાઃ ।
યસ્મિન્દેશે કરિષ્યધ્વં યજ્ઞાન્કાશ્યપનન્દનાઃ ॥
દૈવા ઊચુઃ ।

ભગવન્કૃતકામાઃ સ્મ યક્ષ્મહે સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
ઇમં તુ દેશં મુનયઃ પર્યુપાસન્તિ નિત્યદા ॥

તતોઽગસ્ત્યશ્ચ કણ્વશ્ચ ભૃગુરત્રિર્વૃષાકપિઃ ।
અસિતો દેવલશ્ચૈવ દેવયજ્ઞમુપાગમન્ ॥

તતો દેવા મહાત્માન ઈજિરે યજ્ઞમચ્યુતમ્ ।
તથા સમાપયામાસુર્યથાકાલં સુરર્ષભાઃ ॥

ત ઇષ્ટયજ્ઞાસ્ત્રિદશા હિમવત્યચલોત્તમે । ષષ્ઠમંશં ક્રતોસ્તસ્ય ભૂમિદાનં પ્રચક્રિરે ।

પ્રાદેશમાત્રં ભૂમેસ્તુ યો દદ્યાદનુપસ્કૃતમ્ ।
ન સીદતિ સ કૃચ્છ્રેષુ ન ચ દુર્ગાણ્યવાપ્નુતે ॥

શીતવાતાતપસહાં યાગભૂમિં સુસંસ્કૃતામ્ ।
પ્રદાય સુરલોકસ્થઃ પુણ્યાન્તેઽપિ ન ચાલ્યતે ॥

મુદિતો વસતિ પ્રાજ્ઞઃ શક્રેણ સહ પાર્થિવ ।
પતિશ્રયપ્રદાનાચ્ચ સોઽપિ સ્વર્ગે મહીયતે ॥

અધ્યાપકકુલે જાતઃ શ્રોત્રિયો નિયતેન્દ્રિયઃ ।
ગૃહે યસ્ય વસેત્તુષ્ટઃ પ્રધાનં લોકમશ્નુતે ॥

તથા ગવાર્થે શરણં શીતવર્ષસહં દૃઢમ્ ।
આસપ્તમં તારયતિ કુલં ભરતસત્તમ ॥

ક્ષેત્રભૂમિં દદલ્લોકે શુભાં શ્રિયમવાપ્નુયાત્ ।
રત્નભૂમિં પ્રદદ્યાત્તુ કુલવંશં પ્રવર્ધયેત્ ॥

ન ચોષરાં ન નિર્દગ્ધાં મહીં દદ્યાત્કથઞ્ચન ।
ન શ્મશાનપરીતાં ચ ન ચ પાપનિષેવિતામ્ ॥

પારક્યે ભૂમિદેશે તુ પિતૄણાં નિર્વપેત્તુ યઃ ।
તદ્ભૂમિં વાઽપિ પિતૃભિઃ શ્રાદ્ધકર્મ વિહન્યતે ॥

તસ્માત્ક્રીત્વા મહીં દદ્યાત્સ્વલ્પામપિ વિચક્ષણઃ ।
પિણ્ડઃ પિતૃભ્યો દત્તો વૈ તસ્યાં ભવતિ શાશ્વતઃ ॥

અટવી પર્વતાશ્ચૈવ નદ્યસ્તીર્થાનિ યાનિ ચ ।
સર્વાણ્યસ્વામિકાન્યાદ્દુર્ન હિ તત્ર પરિગ્રહઃ ॥

ઇત્યેતદ્ભૂમિદાનસ્ય ફલમુક્તં વિશામ્પતે ।
અતઃ પરં તુ ગોદાનં કીર્તયિષ્યામિ તેઽનઘ ॥

ગાવોઽધિકાસ્તપસ્વિભ્યો યસ્માત્સર્વેભ્ય એવ ચ ।
તસ્માન્મહેશ્વરો દેવસ્તપસ્તાભિઃ સહાસ્થિતઃ ॥

બ્રાહ્મે લોકે વસન્ત્યેતાઃ સોમેન સહ ભારત ।
યાં તાં બ્રહ્મર્ષયઃ સિદ્ધાઃ પ્રાર્થયન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

પયસા હવિષા દધ્ના શકૃતા ચાથ ચર્મણા ।
અસ્થિભિશ્ચોપકુર્વન્તિ શૃઙ્ગૈર્વાલૈશ્ચ ભારત ॥

નાસાં શીતાતપૌ સ્યાતાં સદૈતાઃ કર્મ કુર્વતે ।
ન વર્ષવિષયં વાઽપિ દુઃખમાસાં ભવત્યુત ॥

બ્રાહ્મણૈઃ સહિતા યાન્તિ તસ્માત્પારમકં પદમ્ ।
એકં ગોબ્રાહ્મણં તસ્માત્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

રન્તિદેવસ્ય યજ્ઞે તાઃ પશુત્વેનોપકલ્પિતાઃ । અતશ્ચર્મણ્વતી રાજન્ગોચર્મભ્યઃ પ્રવર્તિતા । પશુત્વાચ્ચ વિનિર્મુક્તાઃ પ્રદાનાયોપકલ્પિતાઃ ॥

તા ઇમા વિપ્રમુખ્યેભ્યો યો દદાતિ મહીપતે ।
નિસ્તરેદાપદં કૃચ્છ્રાં વિષમસ્થોઽપિ પાર્થિવ ॥

ગવાં સહસ્રદઃ પ્રેત્ય નરકં ન પ્રપદ્યતે ।
સર્વત્ર વિજયં ચાપિ લભતે મનુજાધિપ ॥

અમૃતં વૈ ગવાં ક્ષીરમિત્યાહ ત્રિદશાધિપઃ ।
તસ્માદ્દદાતિ યો ધેનુમમૃતં સ પ્રયચ્છતિ ॥

અગ્નીનામવ્યયં હ્યેતદ્ધૌમ્યં વેદવિદો વિદુઃ ।
તસ્માદ્દદાતિ યો ધેનું સ હૌમ્યં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥

સ્વર્ગો વૈ મૂર્તિમાનેષ વૃષભં યો ગવાં પતિમ્ ।
વિપ્રે ગુણયુતે દદ્યાત્સ વૈ સ્વર્ગે મહીયતે ॥

પ્રાણા વૈ પ્રાણિનામેતે પ્રોચ્યન્તે ભરતર્ષભ ।
તસ્માદ્દદાતિ યો ધેનું પ્રાણાનેષ પ્રયચ્છતિ ॥

ગાવઃ શરણ્યા ભૂતાનામિતિ વેદવિદો વિદુઃ ।
તસ્માદ્દદાતિ યો ધેનું શરણં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥

ન વધાર્થં પ્રદાતવ્યા ન કીનાશે ન નાસ્તિકે । ગોજીવિને ન દાતવ્યા તથા ગૌર્ભરતર્ષભ ।
ગોરસાનાં ન વિક્રેતૂ રસં ચ યજનસ્ય ચ ॥

દદત્સ તાદૃશાનાં વૈ નરો ગાં પાપકર્મણામ્ ।
અક્ષયં નરકં યાતીત્યેવમાહુર્મહર્ષયઃ ॥

ન કૃશાં નાપવત્સાં વા વન્ધ્યાં રોગાન્વિતાં તથા ।
ન વ્યઙ્ગાં ન પરિશ્રાન્તાં દદ્યાદ્ગાં બ્રાહ્મણાય વૈ ॥

દશગોસહસ્રદઃ સમ્યક્ શક્રેણ સહ મોદતે ।
અક્ષયાઁલ્લભતે લોકાન્નરઃ શતસહસ્રશઃ ॥

ઇત્યેતદ્ગોપ્રદાનં ચ તિલદાનં ચ કીર્તિતમ્ ।
તથા ભૂમિપ્રદાનં ચ શૃણુષ્વાન્ને ચ ભારત ॥

અન્નદાનં પ્રધાનં હિ કૌન્તેય પરિચક્ષતે ।
અન્નસ્ય હિ પ્રદાનેન રન્તિદેવો દિવં ગતઃ ॥

શ્રાન્તાય ક્ષુધિતાયાન્નં યઃ પ્રયચ્છતિ ભૂમિપ ।
સ્વાયમ્ભુવં મહાત્સ્થાનં સ ગચ્છતિ નરાધિપ ॥

ન હિરણ્યૈર્ન વાસોભિર્નાન્યદાનેન ભારત ।
પ્રાપ્નુવન્તિ નરાઃ શ્રેયો યથા હ્યન્નપ્રદાઃ પ્રભો ॥

અન્નં વૈ પ્રથમં દ્રવ્યમન્નં શ્રીશ્ચ પરા મતા ।
અન્નાત્પ્રાણઃ પ્રભવતિ તેજો વીર્યં બલં તથા ॥

સદ્યો દદાતિ યશ્ચાન્નં સદૈકાગ્રમના નરઃ ।
ન સ દુર્ગાણ્યવાપ્નોતીત્યેવમાહ પરાશરઃ ॥

અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં દેવેભ્યોઽન્નં નિવેદયેત્ ।
યદન્ના હિ નરા રાજંસ્તદન્નાસ્તસ્ય દેવતઃ ॥

કૌમુદ્યાં શુક્લપક્ષે તુ યોઽન્નદાનં કરોત્યુત ।
સ સન્તરતિ દુર્ગાણિ પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

અભુક્ત્વાઽતિથેયે ચાન્નં પ્રયચ્છેદ્યઃ સમાહિતઃ ।
સ વૈ બ્રહ્મવિદાં લોકાન્પ્રાપ્નુયાદ્ભરતર્ષભ ॥

સુકૃચ્છ્રામાપદં પ્રાપ્તશ્ચાન્નદઃ પુરુષસ્તરેત્ ।
પાપં તરતિ ચૈવેહ દુષ્કૃતં ચાપકર્ષતિ ॥

ઇત્યેતદન્નદાનસ્ય તિલદાનસ્ય ચૈવ હ ।
ભૂમિદાનસ્ય ચ ફલં ગોદાનસ્ય ચ કીર્તિતમ્ ॥